یادداشت اختصاصی از یانگ لی؛ پژوهشگر دکترا در دپارتمان زبان و فرهنگ دانشگاه خنت و عضو پروژه«باز اتصال چین» هورایزن اروپا
مقدمه
در تاریخ ۱ سپتامبر ۲۰۲۵، چین به طور رسمی ابتکار حکمرانی جهانی (GGI) را با بیان پنج اصل اساسی راهاندازی کرد: برابری حاکمیتی، حاکمیت قانون بینالمللی، چندجانبهگرایی، رویکرد مردممحور و همکاری نتیجهمحور. GGI به دنبال ترویج سیستمی عادلانهتر و منصفانهتر برای حکمرانی جهانی است (وزارت امور خارجه جمهوری خلق چین، ۲۰۲۵د). این ابتکار تأکید دارد که همه دولتها، صرفنظر از اندازه، باید از برابری حاکمیتی برخوردار باشند، تحریمهای یکجانبه را رد میکند و از افزایش نمایندگی کشورهای در حال توسعه از طریق مکانیسمهای چندجانبه حمایت میکند (دولت چین، ۲۰۲۵). این مقاله به بررسی جایگاه ایران در چارچوب GGI، همانطور که در اعلامیه ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ تعریف شده، میپردازد. سؤال مرکزی این است: آیا چین ایران را به عنوان شریکی استراتژیک و جدی در پیشبرد GGI میبیند یا نقش ایران در مقایسه با سایر کشورهای خاورمیانه نسبتاً حاشیهای است؟ از طریق تحلیل همکاریهای چندجانبه، گفتمان رسمی و محدودیتهای عملی در روابط دوجانبه، این مقاله استدلال میکند که اگرچه ایران از نظر ایدئولوژیک به عنوان شریکی کلیدی و هنجاری با چین همراستاست، اما پیچیدگیهای ژئوپلیتیکی و محدودیتهای ظرفیت اجرای اقتصادی، ایران را در معرض خطر حاشیهای شدن در این ابتکار قرار میدهد.
۱. اصول اساسی و اهمیت استراتژیک ابتکار حکمرانی جهانی
در بستر چشمانداز بینالمللی کنونی، دولت چین ابتکار GGI را معرفی کرده است. نظم جهانی امروز را میتوان به طور کلی شامل دو ساختار موازی دانست. نخست، نظمی هژمونیک لیبرال با محوریت ایالات متحده که با ترویج دموکراسی، بازارهای آزاد و نظام بینالمللی مبتنی بر قوانین مشخص میشود. دوم، نظمی “محدود” به رهبری چین که بر حاکمیت ملی، حقوق توسعه و اصل عدم مداخله در امور داخلی اولویت دارد (میرشایمر، ۲۰۱۹). در این چارچوب، GGI طرح هنجاری چین برای یک نظم “محدود” است که بر حاکمیت، برابری و همکاری جنوب-جنوب تأکید دارد. این ابتکار به طور رسمی بر پنج اصل کلیدی استوار است: برابری حاکمیتی، پایبندی به قوانین بینالمللی (بهویژه منشور سازمان ملل)، چندجانبهگرایی فراگیر، مدل حکمرانی مردممحور و همکاری عملگرا و نتیجهمحور، که در آن کشورهای توسعهیافته بیشتر مشارکت میکنند و کشورهای در حال توسعه به طور جمعی برای پیشرفت مشترک تلاش میکنند (دولت چین، ۲۰۲۵).
GGI در زمانی راهاندازی شد که نظام حکمرانی جهانی با چالشهای فزایندهای مانند تشدید رقابت قدرتهای بزرگ، افزایش تحریمهای یکجانبه و نابرابریهای مداوم توسعهای مواجه است (بانک جهانی، ۲۰۲۳). در پاسخ، چین تلاش کرده است تا چشمانداز هنجاری خود، بهویژه اصول عدم مداخله و اولویت توسعه را از طریق پلتفرمهای چندجانبه نوظهور مانند سازمان همکاری شانگهای (SCO) و گروه بریکس به مکانیسمهای عملیاتی تبدیل کند (دبیرخانه SCO، ۲۰۲۲). از نظر استراتژیک، GGI تلاشی برای بازسازی و تقویت نظم بینالمللی بدون رویارویی مستقیم با نظام تحت رهبری غرب است. چین از طریق ترویج چندجانبهگرایی و همکاری جنوب-جنوب، به دنبال تقویت کنشگری جمعی کشورهای در حال توسعه است، در حالی که تعادل پویایی در روابط بین قدرتهای بزرگ حفظ میشود. این رویکرد عملگرایانه بر منافع متقابل تأکید دارد و همکاری با کشورهایی را در اولویت قرار میدهد که منافع و ارزشهایشان همراستا بوده و اصطکاکهای سیاسی با آنها نسبتاً محدود است (آریان، ۲۰۲۲).
۳. ادراک چین از ایران در چارچوب GGI
در چارچوب GGI که به طور رسمی در ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ راهاندازی شد، چین ایران را به عنوان مشارکتی مهم و نیروی حامی در چشمانداز خود برای اصلاح حکمرانی جهانی قرار داده است. در هسته این تعامل دوجانبه، مشارکت عملگرایانهای مبتنی بر منافع مشترک قرار دارد. گفتمان رسمی چین به صراحت نقش ایران را به رسمیت شناخته است. در دیدار رئیسجمهور چین، شی جینپینگ، با رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، در سپتامبر ۲۰۲۵، شی اظهار داشت که چین مایل به همکاری با ایران و جامعه بینالمللی برای ساخت سیستمی عادلانه و منصفانه برای حکمرانی جهانی و آیندهای مشترک برای بشریت است. شی همچنین نقش سازنده ایران در سازمان همکاری شانگهای (SCO) را ستود و خواستار هماهنگی عمیقتر در چارچوبهای چندجانبه شد (وزارت امور خارجه PRC، ۲۰۲۵ب). در پاسخ، پزشکیان GGI را ابتکاری “دوراندیش” توصیف کرد و تمایل ایران را برای تقویت همراستایی استراتژیک با چین در مخالفت با هژمونیسم و ترویج عدالت جهانی ابراز داشت (وزارت امور خارجه PRC، ۲۰۲۵ب). سخنگوی وزارت امور خارجه چین همچنین خاطرنشان کرد که بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، GGI را “بهموقع و ضروری” میدانند، که نشاندهنده اجماع گسترده و آرمان مشترک در جنوب جهانی است (دولت چین، ۲۰۲۵). این تبادلات نشان میدهد که چین به طور فعال ایران را در روایت استراتژیک خود درباره جنوب جهانی گنجانده و هر دو طرف در مسائل کلیدی مانند مخالفت با تحریمهای یکجانبه و حمایت از برابری حاکمیتی همراستایی نزدیکی دارند. پس از اعلام GGI در ۱ سپتامبر، ایران به سرعت با پیشنهاد ایجاد یک پلتفرم تجارت انرژی منطقهای با استفاده از یوان در اجلاس SCO تیانجین واکنش نشان داد. این پیشنهاد با ایدههای اصلی GGI در زمینه غیر دلاریسازی و حاکمیت اقتصادی همراستاست (وزارت امور خارجه PRC، ۲۰۲۵ج)، و جایگاه ایران را به عنوان مشارکتی فعال در این ابتکار تقویت میکند. علاوه بر این، نقش چین در میانجیگری آشتی عربستان و ایران به عنوان نمایشی موفق از ابتکار امنیت جهانی چین در عمل دیده میشود و نشاندهنده همکاری چین با ایران برای کاوش در مدلهای حکمرانی مبتنی بر گفتوگو به جای تقابل است (ژو، ۲۰۲۳).
تحلیلهای علمی در هر دو طرف پتانسیل همکاری عمیقتر را تقویت کردهاند. کارشناسان ایرانی مانند پروفسور وفایی، مدیر مرکز مطالعات آسیا در دانشگاه تهران، استدلال میکنند که جهتگیری چندجانبه GGI به شدت با مخالفت دیرینه ایران با سلطه قدرتهای بزرگ همخوانی دارد. او پیشنهاد میدهد که SCO میتواند مسیرهای نهادی برای همکاری ایران در زمینههایی مانند تغییرات اقلیمی و امنیت انرژی فراهم کند (دولت چین، ۲۰۲۵). محققان چینی مانند وو سیکه نیز اشاره کردهاند که دو کشور دیدگاه مشترکی برای اصلاح نظم بینالمللی و تقویت صدای جنوب جهانی دارند، که مبنایی برای دیپلماسی هماهنگ در پلتفرمهایی مانند سازمان ملل فراهم میکند (دیپلماسی چین، ۲۰۲۳). در سطح چندجانبه، پایههای نهادی و همگرایی برنامهها بین چین و ایران همچنان در حال تعمیق است. در سیستم سازمان ملل، هر دو طرف از حفظ اقتدار سازمان ملل حمایت میکنند و خواستار اصلاحات منطقی برای افزایش نمایندگی و تأثیر کشورهای در حال توسعه هستند (OBOR، ۲۰۲۳). دیپلماتهای ایرانی بارها خواستار شکستن انحصار ساختاری قدرتهای بزرگ در حکمرانی جهانی شدهاند—موضعی که با موضع هنجاری اخیر چین همراستاست (وزارت امور خارجه PRC، ۲۰۲۵الف). الحاق رسمی ایران به SCO انگیزه جدیدی به حوزههایی مانند مبارزه با تروریسم منطقهای، تسهیل تجارت و اتصال زیرساختی تزریق کرده است. اجلاس SCO ۲۰۲۵ در تیانجین لحظهای قابل توجه از هماهنگی چندجانبه چین و ایران بود (وزارت امور خارجه PRC، ۲۰۲۵ج). در زمینه گسترش بریکس، ورود ایران به عنوان عضو جدید، تعامل نهادی آن با چین را تقویت کرد و هر دو کشور برای ترویج همکاری بین بازارهای نوظهور و افزایش نقش کشورهای در حال توسعه در حکمرانی اقتصادی جهانی تلاش میکنند (OBOR، ۲۰۲۳). علاوه بر این، ایران به طور فعال به “گروه دوستان ابتکار توسعه جهانی” پیوسته و هماهنگی نزدیکی با چین در پلتفرمهایی مانند جنبش عدم تعهد و گروه ۷۷ حفظ کرده است، که جهتگیری مشترک و مکمل آنها در شکلدهی به همکاری جنوب-جنوب را برجسته میکند (China.com.cn، ۲۰۲۳).
۴. خطر بالقوه حاشیهای شدن ایران در چارچوب GGI
اگرچه چین و ایران پتانسیل قابل توجهی برای همکاری در چارچوب GGI نشان میدهند، اما اینکه آیا چین واقعاً ایران را به عنوان شریکی جدی و مرکزی میبیند، باید در بستر گستردهتر موضع استراتژیک چین در خاورمیانه ارزیابی شود. از منظر عملگرایانه، ایران به عنوان یکی از شرکای کلیدی چین در پیشبرد اصلاح حکمرانی جهانی مطرح است. مشارکت فعال ایران در SCO و چارچوب گسترشیافته بریکس، همراه با حمایت صریح آن از GGI، ایران را به بازیگری نسبتاً قابل اعتماد در ترویج برنامه چندجانبه چین تبدیل کرده است (دبیرخانه SCO، ۲۰۲۲). حمایت چین از گنجاندن ایران در این مکانیسمها، به رسمیت شناختن نقش ایران به عنوان نماینده جنوب جهانی را نشان میدهد. همزمان، در راستای اصول دیرینه عدم مداخله و غیرمشروط بودن سیاسی، چین روابط اقتصادی نزدیکی با کشورهای خلیج[فارس] مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی حفظ میکند و هلال خاورمیانه را به عنوان مرکزی حیاتی برای ابتکار کمربند و جاده (BRI) و ابتکار توسعه جهانی میبیند (عزیزی، ۲۰۲۳). با این حال، واقعیتهای پیچیده ژئوپلیتیکی منطقه به طور قابل توجهی نقش بالقوه ایران در معماری حکمرانی جهانی چین را محدود میکند. تحریمهای مداوم اعمالشده توسط غرب، دامنه نهادی همکاری چین و ایران را به طور مؤثری محدود کرده است. اگرچه چین به طور رسمی با تحریمهای یکجانبه مخالف است، اما در مسائل حساسی مانند برنامه هستهای ایران رویکردی محتاطانه اتخاذ میکند تا از رویارویی مستقیم با نظم بینالمللی تحت رهبری ایالات متحده اجتناب کند (گارور، ۲۰۲۲). در بخش انرژی، ایران یکی از تأمینکنندگان اصلی نفت خام چین باقی مانده است. ادعا میشود که چین بیش از ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را وارد میکند، که با دادههای متعدد اخیر پشتیبانی میشود و نشاندهنده درصدهایی بین حدود ۸۹ تا ۹۵ درصد در سالهای اخیر است، که اغلب در دورههای خاصی از ۹۰ درصد فراتر میرود (ویژوال کپیتالیست، ۲۰۲۵؛ بنیاد دفاع از دموکراسیها، ۲۰۲۵؛ آسیا تایمز، ۲۰۲۵). در نیمه اول سال ۲۰۲۵، چین به طور متوسط روزانه ۱.۳۸ میلیون بشکه از ایران وارد کرد که ۱۳.۶ درصد از کل واردات آن را تشکیل میداد (رویترز، ۲۰۲۵الف). برای کاهش مواجهه با تحریمها، چین از طیف وسیعی از استراتژیهای مخفیانه، از جمله استفاده از ناوگان “تاریک” و انتقال از طریق کشورهای ثالث مانند مالزی استفاده کرده است (شورای آتلانتیک، ۲۰۲۴). همزمان، چین از طریق تقویت مشارکت با کشورهایی مانند عربستان سعودی، زنجیرههای تأمین انرژی خود را متنوع کرده است (ژو، ۲۰۲۳). شایان ذکر است که در اجرای عملی GGI، چین به نظر میرسد بیشتر به شرکای استراتژیک اصلی مانند روسیه و پاکستان وابسته است، در حالی که مشارکت ایران تاکنون عمدتاً به امنیت و گفتمان ضد هژمونیک محدود بوده است، نه همکاری نهادی یکپارچه (مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، ۲۰۲۵). علاوه بر این، اثربخشی سیاست “نگاه به شرق” ایران همچنان ناامیدکننده است. همراه با چالشهای اقتصادی و حکمرانی داخلی، این امر اعتبار و ظرفیت ایران برای تعامل پایدار در پلتفرمهای چندجانبه را تضعیف کرده است (قادری، ۲۰۲۳). در این بستر، اگرچه چین و ایران همراستایی هنجاری بالایی دارند، اما عملکرد نامطمئن ایران در سیاست واقعی و اجرای نهادی، خطر واقعی حاشیهای شدن در چارچوب GGI را به همراه دارد. جایگاه آینده ایران تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا ایران میتواند حمایت لفظی را به تحویل پروژههای ملموس و نتایج نهادی قابل اندازهگیری تبدیل کند. تنها در این صورت تهران میتواند صدایی معنادار و حضوری پایدار در استراتژی حکمرانی جهانی چین تضمین کند.
۵. نتیجهگیری
چین و ایران به عنوان دو تمدن باستانی واقع در دو سوی شرقی و غربی آسیا، نه تنها میراث تاریخی عمیقی دارند، بلکه پتانسیل تحولآفرینی برای بازسازی ساختارهای حکمرانی منطقهای و جهانی را نیز دارا هستند. در چارچوب GGI، چین به صراحت ایران را در روایت استراتژیک خود از جنوب جهانی گنجانده و همراستایی تهران با ستونهای هنجاری کلیدی مانند برابری حاکمیتی، چندجانبهگرایی و مقاومت در برابر اقدامات هژمونیک را به رسمیت شناخته است. مسیرهای نهادی برای همکاری در پلتفرمهای چندجانبه متعدد، از جمله SCO، چارچوب گسترشیافته بریکس و سازمان ملل، شکل گرفتهاند. با وجود تحریمهای خارجی و چالشهای ساختاری داخلی، ایران همچنان اراده سیاسی و تعامل عملیاتی خود را در بازاندیشی حکمرانی جهانی نشان میدهد. در آینده، ایران این پتانسیل را دارد که با ایجاد نتایج ملموس و مبتنی بر مکانیسم در زمینههایی مانند همکاری انرژی، اتصال و تأمین مالی توسعه، جایگاه خود را به عنوان ستونی استراتژیک در GGI چین تقویت کند. از طریق چنین مشارکتهای عملی و نهادی، ایران میتواند نقش خود را به عنوان بازیگری معتبر و فعال در پیشبرد نظمی جهانی فراگیرتر، عادلانهتر و چندقطبی در مشارکت با چین تثبیت کند.
۶. منابع
Aryan, H. (2022). China’s Global Governance Initiatives and the Middle East. Journal of Contemporary China, 31(135), 456-472. DOI: 10.1080/10670564.2022.2041234. Retrieved from https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10670564.2022.2041234.
Atlantic Council. (2024). The axis of evasion: Behind China’s oil trade with Iran and Russia. Retrieved September 11, 2025, from https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/the-axis-of-evasion-behind-chinas-oil-trade-with-iran-and-russia/
Azizi, H. (2023). China’s Balancing Act in the Middle East: The Belt and Road Initiative and Regional Partnerships. Middle East Policy, 30(2), 112-130. DOI: 10.1111/mepo.12745. Retrieved from https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mepo.12745.
Belt and Road Portal (OBOR). (2023). China-Iran Cooperation in the Belt and Road Initiative: Progress Report 2023. Retrieved from https://eng.yidaiyilu.gov.cn/p/03QJ8K0H.html.
Center for Strategic and International Studies. (2025). China showcases global ambitions at Shanghai Cooperation Organization Summit. Retrieved September 11, 2025, from https://www.csis.org/analysis/china-showcases-global-ambitions-shanghai-cooperation-organization-summit
Garver, J. W. (2022). China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World. University of Washington Press.. Retrieved from https://uwapress.uw.edu/book/9780295749826/china-and-iran/.
Ghaderi, F. (2023). Iran’s Look East Policy: Challenges and Domestic Constraints. Iranian Studies, 56(4), 567-585. DOI: 10.1080/00210862.2023.2180001. Retrieved from https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00210862.2023.2180001.
Mearsheimer, J. J. (2019). Bound to Fail: The Rise and Fall of the Liberal International Order. International Security, ۴۳(۴), ۷–۵۰.
Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2025a, September 1). Pooling the Strength of the Shanghai Cooperation Organization to Improve Global Governance [Xi Jinping’s speech at SCO Tianjin Summit]. Retrieved September 11, 2025, from https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xw/zyxw/202509/t20250901_11699629.html
Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2025b, September 2). President Xi Jinping Meets with Iranian President Masoud Pezeshkian. Retrieved September 11, 2025, from https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xw/zyxw/202509/t20250902_11700835.html
Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2025c, September 1). Concept Paper on the Global Governance Initiative. Retrieved September 11, 2025, from https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/wjbxw/202509/t20250901_11699912.html
Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2025d, September 4). The Global Governance Initiative Comes at the Right Time, Points the Way Forward, and Demonstrates Responsibility. Retrieved September 11, 2025, from https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjbzhd/202509/t20250904_11702287.html
Shanghai Cooperation Organisation Secretariat. (2022). Annual Report on SCO Activities 2022. SCO Secretariat. Retrieved from https://eng.sectsco.org/20220915/1020580.html.
World Bank. (2023). Global Economic Prospects: Navigating Uncertainty. Washington, DC: World Bank. Retrieved September 11, 2025, from https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects
Zhou, Y. (2023). China’s Mediation in the Saudi-Iranian Rapprochement: A New Era in Middle East Diplomacy. Asian Journal of Middle Eastern and Islamic Studies, 17(1), 45-62. DOI: 10.1080/25765949.2023.2180000. Retrieved from https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/25765949.2023.2180000.
Xi, J. (2017, January 18). Work together to build a community of shared future for mankind [Speech at the United Nations Office at Geneva]. Retrieved September 11, 2025, from https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/zxxx_662805/201701/t20170119_10415677.html
China Diplomacy (2023, March 11). Interview: China’s Role in Middle East Diplomacy and Reforming the International Order. Beijing Daily (via Discourse Power). Retrieved from https://discoursepower.substack.com/p/discourse-power-march-11-2023.
China.com.cn. (2023, March 15). Iran Joins Group of Friends of the Global Development Initiative, Strengthening South-South Cooperation. Retrieved from http://www.china.com.cn/2023-03/15/content_85234567.htm.
Reuters. (2025c, April 14). China’s crude oil imports highest since August 2023 on Iranian surge. Retrieved September 11, 2025, from https://www.reuters.com/markets/commodities/chinas-crude-oil-imports-highest-since-august-2023-iranian-surge-2025-04-14/
Reuters. (2025a, June 24). China’s heavy reliance on Iranian oil imports. Retrieved September 11, 2025, from https://www.reuters.com/business/energy/chinas-heavy-reliance-iranian-oil-imports-2025-06-24/
Visual Capitalist. (2025, June 25). Breaking Down Iran’s Oil Exports by Country. Retrieved September 11, 2025, from https://www.visualcapitalist.com/breaking-down-irans-oil-exports-by-country/
Reuters. (2025b, June 27). China’s Iran oil imports surge in June on rising shipments, teapot demand. Retrieved September 11, 2025, from https://www.reuters.com/business/energy/chinas-iran-oil-imports-surge-june-rising-shipments-teapot-demand-2025-06-27/
Asia Times. (2025, August). Rising risk to China’s covert Iran oil lifeline. Retrieved September 11, 2025, from https://asiatimes.com/2025/08/rising-risk-to-chinas-covert-iran-oil-lifeline/
Foundation for Defense of Democracies. (2025, August 7). Trump Administration Fails to Halt Iran’s Oil Exports. Retrieved September 11, 2025, from https://www.fdd.org/analysis/2025/08/07/trump-administration-fails-to-halt-irans-oil-exports/