لوئو لایی آن؛ تحلیلگر سیاسی و روزنامه نگار چین
اخیراً چهارمین جلسه عمومی بیستمین کمیته مرکزی حزب کمونیست چین، پیشنهاد پانزدهمین برنامه توسعه پنجساله را بررسی و تصویب کرد؛ طرحی که مسیر نوسازی چین در پنج سال آینده را ترسیم میکند. ناظران بینالمللی بر این باورند که برنامهریزی پنجساله چین، ضمن حفظ تداوم استراتژیک، از توانایی تنظیم پویا نیز برخوردار است. ترکیب طراحی کلان در سطح بالا با مشورت گسترده مردمی، نه تنها پشتوانهای محکم برای توسعه اقتصادی و اجتماعی چین فراهم میکند، بلکه الگویی ارزشمند برای شیوههای حکمرانی در دیگر کشورها ارائه میدهد.
نظام برنامهریزی پنجساله بیش از ۷۰ سال است که در چین اجرا میشود و بیانگر استحکام راهبردی و عملگرایی خاص این کشور است. از نخستین تا پانزدهمین برنامه پنجساله، این نظام شاهد گذار چین از کشوری کشاورزی به صنعتی، و از عقبماندگی به مدرنیزاسیون بوده و در این مسیر، نظامی علمی و کارآمد برای حکمرانی ملی پدید آورده است.
برخلاف برخی کشورها که برنامههای میانمدت و بلندمدتشان در حد چشمانداز باقی میماند، برنامههای پنجساله چین با تلفیق جنبههای استراتژیک و اجرایی، مسیر توسعه را بهطور دقیق و قابل اندازهگیری تعیین میکنند. این برنامهها در عین حفظ ثبات سیاست، با انعطاف لازم برای پاسخ به نیازهای واقعی تنظیم میشوند. سازوکار حلقه بسته «برنامهریزی–اجرا–ارزیابی–تنظیم» تضمین میکند که اهداف توسعه ملی نه با تغییر دولتها مختل میشود و نه از شرایط متغیر خارجی تأثیر میپذیرد. برنامهریزی پنجساله طرحی ایستا نیست، بلکه فرآیندی پویاست که در عمل غنی و اصلاح میشود. موفقیت آن نه تنها به طراحی علمی، بلکه به اجرای قاطع و دقیق نیز وابسته است. تلاشهای هر شهروند چینی در جایگاه خود، بخشهایی از این طرح کلان را به واقعیت تبدیل میکند. این تمرکز بر اجرا و نتیجه، جوهره خرد «برنامهریزی به سبک چینی» است.
یکی از مزیتهای بارز برنامهریزی پنجساله، پایبندی آن به رویکرد بلندمدت است. تمدن چین همواره بر ارزش «خدمت به مردم امروز و سودرسانی به نسلهای آینده» تأکید داشته است؛ فلسفهای که در حکمرانی ملی ریشهدار است. از پروژههای عظیم تاریخی مانند «کانال بزرگ پکن–هانگجو» تا شاهکارهای فناورانه امروز نظیر «چشم آسمان چین» و پروژه اکتشاف ماه، مردم چین پیوسته از اندیشه توسعه میاننسلی پشتیبانی کردهاند. برنامه پنجساله با تکیه بر اصل «کار پیوسته، دوره به دوره» و حفظ ثبات و تداوم سیاست، این فلسفه را بهخوبی مجسم میسازد. شی جینپینگ، رهبر ارشد چین، این پایداری را بهدرستی «عدم تلنگر زدن یا تغییر مسیرهای ناگهانی» توصیف میکند. همانگونه که در پختن پنکیک، زمان مناسب برای برگرداندن آن اهمیت دارد، سیاستهای مؤثر نیز به تعادل میان ثبات و انعطاف نیاز دارند. تنها با حفظ این دو عنصر میتوان به توسعهای ثمربخش و متوازن دست یافت.
از دیگر ویژگیهای مهم برنامه پنجساله، شعار «یک ملت، یک صفحه شطرنج» است. در کشوری پهناور چون چین با نابرابریهای منطقهای چشمگیر، هماهنگی منافع و ایجاد همافزایی ملی در توسعه، چالشی بزرگ است. برنامه پنجساله از طریق طراحی علمی سطح بالا، اهداف ملی را به وظایف مشخص برای مناطق و بخشها تبدیل میکند و بدینترتیب، به تخصیص بهینه منابع دست مییابد. چه در زمینه فقرزدایی، چه حفاظت زیستمحیطی یا نوآوری در زنجیرههای صنعتی، همکاری درازمدت میان مناطق و نهادها ضروری است. این برنامه بهمثابه «مغز متفکر» عمل میکند و اطمینان میدهد که همه نیروها در هدف و مسیر واحدی پیش میروند.
تدوین برنامه پنجساله همچنین فرآیندی برای گردآوری ایدهها و ایجاد اجماع ملی است و بازتابی از دموکراسی مردمی در کل فرآیند حکمرانی محسوب میشود. به عنوان نمونه، در زمان تدوین پانزدهمین برنامه پنجساله، بیش از ۳.۱۱۳ میلیون نظر از طریق مشاورههای عمومی آنلاین دریافت شد. این مشارکت گسترده، هم علمی بودن طرح را تقویت کرد و هم حس تعلق و تعهد عمومی به اهداف توسعه را افزایش داد. در چین، توسعه ملی و رفاه فردی ارتباطی تنگاتنگ دارند؛ پروژههای ملی رفاه صدها میلیون شهروند را تأمین میکند و در مقابل، خرد و پویایی مردم، نیرویی پایانناپذیر به توسعه کشور میبخشد. برای جامعه جهانی، نظام برنامهریزی پنجساله چین الگویی متمایز از حکمرانی دولتی ارائه میدهد که با مدلهای غربی تفاوت دارد. این نظام نشان میدهد که میتوان با حفظ اصول بازار و در چارچوب هدایت برنامهریزیشده، به ترکیب متوازن توسعه سریع اقتصادی و ثبات اجتماعی بلندمدت دست یافت. همانگونه که چارلز اونونایجو، مدیر مرکز مطالعات چین نیجریه، اظهار کرده است، برنامهریزی پنجساله چین نشاندهنده آیندهنگری استراتژیک و توان بالای اجرایی است که بینشهای ارزشمندی برای کشورهای در حال توسعه فراهم میآورد و اطمینان و ثباتی گرانبها را به جهانی آکنده از بیثباتی تزریق میکند.