دومین نشست از سلسله نشستهای تخصصی چین با موضوع «آشنایی با ساختار پولی و بانکی چین» با همکاری خانه اندیشهورزان و با حضور دکتر حسین قاهری، رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین، برگزار شد. این نشست با هدف تبیین معماری نهادی، کارکردهای راهبردی و منطق سیاستگذاری نظام پولی و بانکی چین، تلاش داشت تصویری واقعگرایانه از یکی از مهمترین ارکان قدرت اقتصادی این کشور ارائه دهد؛ نظامی که نهتنها موتور رشد داخلی چین بوده، بلکه بهتدریج در حال ایفای نقش در بازآرایی نظم مالی بینالمللی است.
در این نشست تأکید شد که برخلاف نگاه رایج در اقتصادهای لیبرال، در چین نظام بانکی صرفاً یک بخش اقتصادی نیست، بلکه بخشی از سازوکار حکمرانی ملی محسوب میشود. بانکها در چین، همزمان نقش واسطه مالی، ابزار سیاستگذاری اقتصادی و بازوی اجرایی راهبردهای توسعهای دولت را ایفا میکنند. از این منظر، فهم سیاست خارجی اقتصادی، ابتکار کمربند و جاده، جهانیسازی یوان و حتی تابآوری چین در برابر تحریمها، بدون شناخت دقیق نظام بانکی این کشور ممکن نیست.
نظام بانکی چین
در مدل توسعه چین، نظام بانکی ستون فقرات اقتصاد ملی بهشمار میرود. برخلاف الگوی غربی که بازار سرمایه و نهادهای خصوصی نقش محوری دارند، در چین بانکها مهمترین کانال تخصیص منابع هستند. هدایت اعتبارات به سمت بخشهای اولویتدار، تأمین مالی پروژههای عظیم زیرساختی، حمایت از صنایع راهبردی و مدیریت چرخههای رکود و رونق، همگی عمدتاً از طریق شبکه بانکی انجام میشود.
بانکها ابزار اجرای همزمان سیاستهای پولی، مالی و صنعتی هستند. این ویژگی باعث شده است که دولت چین بتواند با دقت بالا، مسیر جریان نقدینگی را کنترل کرده و آن را در خدمت اهداف توسعهای بلندمدت قرار دهد. در واقع، منطق سودآوری کوتاهمدت در نظام بانکی چین در درجه دوم اهمیت قرار دارد و «توسعه ملی» و «ثبات اقتصادی» اولویت اصلی است.
ساختار کلی نظام بانکی چین؛ شبکهای چندلایه و هماهنگ
ساختار نظام بانکی چین بهصورت یک شبکه چندلایه طراحی شده که در رأس آن بانک مرکزی چین (People’s Bank of China – PBOC) قرار دارد. در سطح بعد، چهار بانک بزرگ تجاری دولتی موسوم به Big Four شامل بانک صنعتی و تجاری چین (ICBC)، بانک ساختوساز چین (CCB)، بانک چین (BOC) و بانک کشاورزی چین (ABC) فعالیت میکنند. این چهار بانک سهم غالبی از داراییها، سپردهها و اعتبارات بانکی چین را در اختیار دارند و عملاً بازوی اجرایی سیاستهای دولت محسوب میشوند.
در کنار آنها، بانکهای توسعهای نقش کلیدی در تأمین مالی پروژههای ملی، زیرساختی و راهبردی ایفا میکنند. بانکهای منطقهای، تعاونی و روستایی نیز با هدف افزایش شمول مالی و کاهش نابرابریهای منطقهای طراحی شدهاند. حضور بانکهای خارجی در چین محدود، کنترلشده و تحت نظارت شدید است؛ امری که نشاندهنده حساسیت بالای پکن نسبت به ثبات مالی و حاکمیت پولی است.
بانک مرکزی چین (PBOC)؛ قدرت سیاستگذاری با منطق هماهنگی
بانک مرکزی چین در سال ۱۹۴۸ تأسیس شد و امروزه یکی از اثرگذارترین بانکهای مرکزی جهان بهشمار میرود. وظایف اصلی PBOC شامل تنظیم سیاست پولی، مدیریت نقدینگی، کنترل تورم، مدیریت نرخ ارز و نظارت بر ثبات مالی است. یکی از ویژگیهای برجسته این نهاد، مدیریت بزرگترین ذخایر ارزی جهان با حجمی بیش از ۳ تریلیون دلار است؛ ذخایری که نقش مهمی در تثبیت یوان و افزایش قدرت مانور چین در بازارهای جهانی ایفا میکنند.
برخلاف بانکهای مرکزی غربی، PBOC از استقلال کامل برخوردار نیست و در چارچوب سیاستهای کلان دولت و حزب کمونیست فعالیت میکند. با این حال، در نشست تأکید شد که این «استقلال محدود» نهتنها نقطه ضعف محسوب نمیشود، بلکه امکان هماهنگی عمیق میان سیاستهای پولی، مالی و صنعتی را فراهم کرده و یکی از عوامل ثبات اقتصاد کلان چین بوده است.
نوآوریهای پولی؛ از کنترل هوشمند نقدینگی تا یوان دیجیتال
یکی از محورهای اصلی ارائه، تمرکز بانک مرکزی چین بر نوآوریهای پولی بود. انتشار ارز دیجیتال بانک مرکزی یا e-CNY بهعنوان نخستین نمونه در مقیاس ملی، نقطه عطفی در تاریخ پولی چین محسوب میشود. هدف این پروژه، افزایش شفافیت تراکنشها، کاهش هزینههای مبادله، تقویت کنترل دولت بر جریان پول و مقابله مؤثر با پولشویی و فساد مالی است.
در سطح راهبردیتر، e-CNY بخشی از تلاش چین برای کاهش وابستگی به زیرساختهای مالی غربمحور، بهویژه دلار و شبکه SWIFT، تلقی میشود. این سیاست در کنار توسعه ابزارهای بازار باز و کنترل هوشمند نقدینگی، نشاندهنده حرکت چین بهسوی حکمرانی دیجیتال پول است.
CIPS؛ زیرساخت مالی برای جهانیسازی یوان
سامانه پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CIPS – Cross-Border Interbank Payment System) یکی از مهمترین محورهای تحلیلی نشست بود CIPS بهعنوان یک سیستم جامع پرداخت بینالمللی، برای تسویه تراکنشهای برونمرزی با یوان طراحی شده و برخلاف SWIFT، صرفاً یک پیامرسان نیست، بلکه فرآیند تسویه را نیز پوشش میدهد.
این سامانه بر اساس استاندارد جهانی ISO 20022 طراحی شده و از سه لایه اصلی تشکیل میشود: لایه پیامرسانی، لایه تسویه و لایه امنیت و انطباق. لایه پیامرسانی مسئول تبادل امن پیامهای مالی، لایه تسویه مسئول انتقال نهایی وجوه بهصورت بلادرنگ (RTGS) یا تسویه خالص پایانروز، و لایه امنیت مسئول رمزنگاری، احراز هویت و انطباق با مقررات AML/KYC است.
معماری فنی CIPS؛ سرعت، امنیت و مقیاسپذیری
در لایه پیامرسانی CIPS، پیامها با استفاده از استاندارد ISO 20022 و سازگار با SWIFT و CNAPS منتقل میشوند. استفاده از رمزنگاری TLS/SSL، امضای دیجیتال RSA/ECC و مدیریت صف پیامها از طریق سامانههایی مانند Apache Kafka، امکان پردازش امن و سریع میلیونها پیام در روز را فراهم کرده است.
لایه تسویه با بهرهگیری از موتور RTGS، نهایی شدن قطعی پرداختها را تضمین میکند. ثبت دائمی تراکنشها، مدیریت نقدینگی و تولید گزارشهای لحظهای، شفافیت و قابلیت ممیزی سیستم را افزایش داده است. در لایه امنیت، استفاده از هوش مصنوعی برای کشف تقلب، احراز هویت چندمرحلهای و نظارت ۷/۲۴، CIPS را به یکی از پیشرفتهترین زیرساختهای پرداخت جهان تبدیل کرده است.
تنظیمگری مالی؛ نقش CBIRC در مهار ریسکهای سیستمی
برای مدیریت ریسکهای ناشی از گسترش سریع نظام مالی، چین در سال ۲۰۱۸ کمیسیون تنظیم مقررات بانکی و بیمهای (CBIRC) را با ادغام نهادهای ناظر پیشین تأسیس کرد. وظایف این کمیسیون شامل نظارت بر بانکها و شرکتهای بیمه، پیشگیری از ریسکهای سیستمی، مقابله با پولشویی و تنظیم فعالیتهای فینتک و بانکداری سایه است.
در نشست تأکید شد که تجربه چین نشان میدهد نوآوری مالی بدون تنظیمگری فعال میتواند به بیثباتی منجر شود. از این رو، دولت چین تلاش کرده است میان نوآوری و کنترل ریسک، توازن برقرار کند.
فینتک؛ تحول ساختاری بانکداری چین
چین امروز یکی از پیشرفتهترین اکوسیستمهای فینتک جهان را در اختیار دارد. پرداختهای موبایلی از طریق WeChat Pay و Alipay، وامدهی دیجیتال مبتنی بر دادههای رفتاری، بیمه دیجیتال و استفاده گسترده از هوش مصنوعی و کلانداده، چهره بانکداری سنتی را دگرگون کردهاند.
در عین حال، دولت چین با نظارت سختگیرانه بر پلتفرمهای فینتک، تلاش کرده است این نوآوریها را در خدمت اهداف کلان اقتصادی و ثبات مالی قرار دهد. e-CNY نیز در این چارچوب، بهعنوان ابزار مکمل پرداختهای دیجیتال خصوصی طراحی شده است.
چالشهای ساختاری نظام بانکی چین
با وجود دستاوردهای چشمگیر، نظام بانکی چین با چالشهایی جدی مواجه است. افزایش وامهای مشکوکالوصول، بدهی بالای دولتهای محلی، وابستگی برخی بانکها به شرکتهای دولتی زیانده و گسترش بانکداری سایه، از جمله مهمترین این چالشها هستند. مدیریت این مسائل برای حفظ پایداری بلندمدت اقتصاد چین اهمیت حیاتی دارد.
افق آینده؛ دیجیتالسازی، اصلاح و جهانیسازی
بر اساس تحلیل ارائهشده در نشست، آینده نظام بانکی چین در چند محور کلیدی قابل ترسیم است: دیجیتالسازی کامل بانکداری و حرکت بهسوی بانکداری بدون شعبه، گسترش استفاده از یوان دیجیتال، اصلاح ساختار مالی و کاهش وامهای بد، تمرکز بیشتر بر تأمین مالی بنگاههای کوچک و متوسط، و در نهایت، تقویت نقش یوان و CIPS در نظام مالی بینالمللی.
جمعبندی
آنچه در دومین نشست تخصصی «آشنایی با ساختار پولی و بانکی چین» برجسته شد، این واقعیت است که نظام بانکی چین نمونهای منحصربهفرد از تلفیق برنامهریزی دولتی و سازوکارهای بازار است. این نظام با تکیه بر بانکهای دولتی قدرتمند، بانک مرکزی فعال، نوآوریهای فناورانه و تنظیمگری هوشمند، به یکی از پایههای اصلی قدرت اقتصادی چین تبدیل شده است. درک این معماری مالی، پیششرط فهم رفتار اقتصادی و ژئواقتصادی چین در نظم در حال گذار جهانی است.
تهیه کننده گزارش: رستم ضیائی، پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی چین