از ذخایر زیرزمینی تا قدرت ژئوپلیتیکی؛ فرصت مغفول ایران و چین

سید محمدعلی مدرسی یزدی؛ دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

با ورود به قرن بیست‌ویکم و تثبیت هوش مصنوعی به‌عنوان پیشران اصلی انقلاب صنعتی چهارم، فناوری به یکی از مهم‌ترین منابع تولید و توزیع قدرت در نظام بین‌الملل بدل شد. این تحول، ظهور «تکنوپلیتیک» را به‌عنوان عرصه‌ای جدید در روابط بین‌الملل رقم زد؛ عرصه‌ای که در آن فناوری‌های پیشرفته به گلوگاه‌های راهبردی رقابت ژئوپولیتیکی و ژئواکونومیکی تبدیل شده و نقش تعیین‌کننده‌ای در بازتعریف موازنه قدرت میان بازیگران بین‌المللی ایفا می‌کنند.

جمهوری خلق چین با درک زودهنگام این واقعیت، همان‌گونه که دنگ شیائوپینگ در سال ۱۹۹۲ و در جریان سفر خود به مغولستان داخلی اظهار داشت: «خاورمیانه نفت دارد و چین عناصر نادر خاکی» (Orchard, 2021) از دهه ۱۹۹۰ عناصر نادر خاکی را نه صرفاً یک مزیت معدنی، بلکه دارایی‌ای ژئوپلیتیکی تلقی کرد. این گزاره، درک راهبردی رهبران چین از ارزش ژئوپلیتیکی این منابع را بازتاب می‌کرد و زمینه را برای بازتعریف عناصر نادر خاکی به‌عنوان یکی از ارکان امنیت اقتصادی و قدرت ملی این کشور فراهم ساخت. در ادامه، از دهه ۲۰۰۰، پکن با اتخاذ سیاست‌هایی نظیر اعمال سهمیه‌های تولید و صادرات، ادغام شرکت‌های معدنی و توسعه ظرفیت‌های فرآوری، به‌تدریج کنترل خود را بر زنجیره تأمین این مواد راهبردی گسترش داد.(Shen, Moomy & Eggert, 2020)

این ظرفیت در مقاطعی، از جمله در جریان تنش‌های ژئوپلیتیکی با ژاپن بر سر جزایر سنکاکو/دیائویو، به‌عنوان اهرم فشار ژئواکونومیکی مورد استفاده قرار گرفت. هم‌زمان با تشدید رقابت‌های فناوری و ژئوپلیتیکی میان چین و ایالات متحده، این منابع بیش از پیش ماهیتی امنیتی یافتند؛ روندی که سرانجام با تصویب «مقررات مدیریت عناصر نادر خاکی» در سال ۲۰۲۴ به ایجاد چارچوبی حقوقی و جامع برای حفاظت، بهره‌برداری و کنترل این منابع راهبردی انجامید.(The State Council of the People’s Republic of China, 2024) این مزیت ساختاری حاصل از جایگاه مسلط چین در زنجیره جهانی تأمین مواد معدنی راهبردی است.

به‌طوری که از نظر گستردگی و میزان ذخایر، چین تولیدکننده پیشرو بسیاری از مواد معدنی است. این کشور در سال ۲۰۱۳ حدود ۹۷ درصد تولید جهانی عناصر نادر خاکی را در اختیار داشت و با وجود افزایش استخراج در برخی کشورها، همچنان ۳۰مورد از ۴۴ مواد معدنی حیاتی نظیر لیتیوم، کبالت، گرافیت و عناصر نادر خاکی که به عنوان ستون فقرات صنایع الکترونیک، سامانه‌های دفاعی و انتقال انرژی سبز شناخته می‌شوند، از نظر گستردگی و میزان ذخایر از مبدا چین صادر می‌شود.(USGS, 2026) چین همچنین حدود ۵۰ درصد استخراج و ۸۰ درصد فرآوری جهانی آنتیموان را در اختیار دارد؛ عنصری که برای صنایع دفاعی و انرژی‌های تجدیدپذیر اهمیت بالایی دارد. در کنار آن، این کشور تولیدکننده ۹۹ درصد گالیوم اولیه در جهان است و در تولید ژرمانیوم نیز جایگاه نخست را دارد. این کشور همچنین حدود ۷۸ تا ۸۲ درصد گرافیت طبیعی جهان را تولید می‌کند. افزون بر این، چین در منابع و ذخایر تنگستن رتبه نخست جهان را دارد و بزرگ‌ترین تولیدکننده وانادیوم و منیزیم فلزی نیز محسوب می‌شود. در برخی دیگر از عناصر مانند بیسموت، ایندیوم، تلوریوم و آرسنیک نیز چین در جایگاه اول جهان قرار گرفته است. (USGS, 2025)

اهمیت این منابع تنها به تجارت محدود نمی‌شود، بلکه ابعادی راهبردی دارد. این مواد برای تولید و توسعه بسیاری از زیرساخت‌های فناورانه و دفاعی، از جمله سامانه‌های هدایت موشکی، موتورهای جت، ماهواره‌ها، لیزرها و تجهیزات دید در شب، ضروری هستند. همچنین در گذار جهانی به انرژی‌های پاک نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ زیرا بدون آنها تولید توربین‌های بادی، پنل‌های خورشیدی و باتری خودروهای برقی با دشواری جدی مواجه می‌شود.(US Department of Energy, n.d) از سوی دیگر، حتی کشورهایی که دارای ذخایر معدنی هستند، برای فرآوری صنعتی این مواد همچنان تا حد زیادی به فناوری پیچیده چین وابسته‌اند و همین موضوع نوعی وابستگی ساختاری ایجاد کرده است.

با همه این‌ها در حالی که چین در جایگاه قدرت مسلط در فرآوری و بازار مواد معدنی قرار دارد، جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از بیش از ۷ درصد ذخایر معدنی جهان و ارزشی بالغ بر ۲۷.۳ تریلیون دلار در حوزه منابع زیرزمینی بالقوه، می‌تواند به شریکی راهبردی و کم‌بدیل برای چین تبدیل شود. ایران در میان ۱۵ کشور برتر معدنی جهان قرار دارد و میزبان ۶۸ نوع ماده معدنی است.(Nezafati, 2015) این کشور از نظر برخی شاخص‌ها نیز جایگاه قابل‌توجهی دارد؛ از جمله رتبه دوم در تولید آهن اسفنجی، گچ و استرانسیم در جهان است همچنین ذخایر اثبات‌شده معدنی ایران حدود ۵۷ میلیارد تن برآورد می‌شود که بخش مهمی از آن را فلزات پایه و عناصر راهبردی تشکیل می‌دهند.(Can, 2026)

در حوزه فلزات پایه و استراتژیک، ذخایر سنگ آهن ایران حدود ۳.۸ میلیارد تن برآورد می‌شود و معادنی چون چادرملو، گل‌گهر و سنگان ستون فقرات این بخش را تشکیل می‌دهند. ایران همچنین با در اختیار داشتن ۲.۶ میلیارد تن ذخیره شناسایی‌شده مس، حدود ۵ درصد از ذخایر جهانی این فلز را در اختیار دارد و معادن سرچشمه، سونگون و میدوک از معادن کلاس جهانی کشور محسوب می‌شوند.(Sadden, 2025)

در بخش روی و سرب نیز، معدن مهدی‌آباد با ذخایر قابل‌توجه خود، نقش مهمی در صنایع باتری‌سازی و گالوانیزه دارد که همگام با کشف ذخایر عظیم لیتیوم در استان همدان، ایران را در موقعیتی تازه در زنجیره تأمین باتری‌های خودروهای برقی قرار داده است. افزون بر این، کشف ذخایر آنتیموان در سیستان و بلوچستان و وجود ذخایر بزرگ تیتانیوم در فنوج (Hashemi et al., 2017)، بر اهمیت راهبردی ظرفیت‌های معدنی ایران بیش از پیش افزوده است.

در میان این منابع، عناصر نادر خاکی جایگاه ویژه‌ای دارند. این عناصر در ایران عمدتاً در چهار گروه اصلی زمین‌شناسی و به‌ویژه در مناطق ایران مرکزی و البرز پراکنده‌اند. مهم‌ترین گروه، کانسارهای نوع آهن-آپاتیت است که در بلوک ایران مرکزی، به‌ویژه در منطقه بافق-پشت‌بادام، قرار دارد.(Mokhtari, 2015) کانسار گزستان از مهم‌ترین ذخایر عناصر نادر خاکی کشور به شمار می‌رود و در کنار آن، معادنی چون اسفوردی، لکه سیاه، چادرملو، میشدوان، سه‌چاهون و چاه‌گز نیز از نقاط غنی این ناحیه هستند. منطقه ساغند نیز که پیش‌تر با اورانیوم شناخته می‌شد، اکنون به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم استخراج عناصر نادر خاکی مطرح است.(Keykhay-Hosseinpoor et al, 2025) عناصر نادر خاکی در ایران همچنین در کانسارهای مرتبط با فسفات‌های رسوبی و نیز در ذخایر پالسری و گرانیتوئیدی یافت می‌شوند. این ذخایر در پهنه‌هایی مانند شمال ایران، جنوب‌غرب کشور و همچنین در نهشته‌های آبرفتی و توده‌های گرانیتی مناطق مختلف گزارش شده‌اند. (Hashemi et al, 2017)

با این حال از نظر ترکیب بخش بزرگی از منابع نادر معدنی ایران از نوع سبک هستند؛ عناصری مانند سریم، لانتانیم، نئودیمیم و پرازئودیمیم که در متالوژی و صنایع نوین اهمیت بالایی دارند. اهمیت این عناصر تنها به فراوانی آنها محدود نمی‌شود، بلکه به نقش فنی و صنعتی آنها نیز بازمی‌گردد. این عناصر در بهبود خواص مکانیکی فلزات، افزایش مقاومت آلیاژها در برابر خوردگی و تولید سوپرآلیاژهای مورد استفاده در صنایع هوافضا و موتورهای جت نقش دارند. نئودیمیم و پرازئودیمیم از اجزای اصلی آهنرباهای دائمی پرقدرت‌اند که در توربین‌های بادی و موتورهای الکتریکی کاربرد دارند. همچنین سریم و لانتانیم در کاتالیزورهای پالایش نفت و سامانه‌های کنترل آلایندگی خودروها استفاده می‌شوند. از این رو، منابع نادر معدنی ایران می‌توانند در تولید نمایشگرهای هوشمند، فیبر نوری، ماهواره‌ها و سامانه‌های هدایت موشکی نیز نقشی مهم ایفا کنند.(Aali& Khakmardan et al, 2022)

در نتیجه، هرچند ایران از نظر تنوع و حجم ذخایر عناصر نادر خاکی با چین قابل مقایسه نیست، اما برخورداری از ذخایر قابل‌توجه عناصر نادر خاکی سبک، در کنار سایر مواد معدنی حیاتی، ظرفیت مناسبی برای پیوند خوردن با زنجیره تأمین فناوری‌های پیشرفته ایجاد می‌کند. از این منظر، این منابع می‌توانند به یکی از زمینه‌های بالقوه همکاری‌های ژئواکونومیکی و صنعتی ایران و چین، به‌ویژه در حوزه اکتشاف، استخراج، فرآوری و توسعه صنایع پایین‌دستی، تبدیل شوند.

با این حال، ایران علی‌رغم غنای زمین‌شناسی، با چالش‌هایی همچون تحریم‌ها، کمبود سرمایه‌گذاری و محدودیت دسترسی به فناوری‌های پیشرفته فرآوری و جداسازی عناصر نادر خاکی مواجه است. هرچند در سال‌های اخیر کشور به توانمندی جداسازی برخی از این عناصر دست یافته، اما توسعه این ظرفیت‌ها در مقیاس صنعتی همچنان مستلزم دسترسی به سرمایه، فناوری و دانش فنی پیشرفته است. در این میان، چین که بخش عمده ظرفیت جهانی فرآوری عناصر نادر خاکی را در اختیار دارد، می‌تواند به‌عنوان شریک راهبردی ایران در تکمیل زنجیره ارزش این منابع ایفای نقش کند.

در چنین چارچوبی، هم‌افزایی میان ذخایر معدنی ایران، به‌ویژه لیتیوم، آنتیموان و عناصر نادر خاکی سبک، با توان فناورانه و ظرفیت گسترده فرآوری چین، می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک زنجیره تأمین جدید در قالب خوشه‌ای نوظهور متشکل از ایران، چین و روسیه را فراهم آورد؛ زنجیره‌ای که تا حد زیادی از سلطه قدرت‌های غربی مستقل بوده و ظرفیت بازآرایی بخشی از ژئوپلیتیک مواد معدنی حیاتی را دارد. تحقق چنین الگویی نه‌تنها می‌تواند به کاهش وابستگی ایران به اقتصاد نفتی کمک کند، بلکه با توسعه صنایع معدنی و پایین‌دستی، زمینه گذار تدریجی کشور به یک «قدرت معدنی» و تقویت امنیت اقتصادی آن را نیز فراهم سازد.

البته لازم به ذکر است که بخش عمده این ذخایر همچنان در مرحله اکتشاف و گمانه‌زنی قرار دارند؛ ازاین‌رو، بهره‌گیری از ظرفیت چین در قالب قراردادهای مهندسی، تأمین تجهیزات و ساخت (EPC[۱]) می‌تواند یکی از مطلوب‌ترین گزینه‌ها برای توسعه این معادن باشد. مزیت اصلی این الگو آن است که امکان انتقال دانش فنی، تأمین مالی، تجهیزات و اجرای یکپارچه پروژه را بدون واگذاری مالکیت منابع معدنی فراهم می‌کند؛ موضوعی که ضمن کاهش ریسک‌های ناشی از تحریم، سرعت توسعه پروژه‌ها را نیز افزایش می‌دهد. این رویکرد به‌ویژه در توسعه منابعی از جمله لیتیوم در همدان، آنتیموان سیستان و بلوچستان[۲]؛ ساماریوم[۴] در ساغند، باوران و جاجرم؛ نئودیمیم[۵]، پرازئودیمیم[۶]، سریم[۷]و لانتانیم[۸]در پشت‌بادام، چغارت، زریگان و معدن اسفوردی می‌تواند ضمن تعمیق همکاری‌های فناورانه با چین، موقعیت ژئواکونومیک ایران را در زنجیره‌های تأمین جهانی عناصر نادر خاکی تثبیت و تقویت کند.

 

[۱] Engineering, Procurement, Construction

[۲] Lithium

[۳] Samarium

[۴] Europium

[۵] Neodymium

[۶] Praseodymium

[۷] Cerium

[۸] Lanthanum

 

References

Aali, A. A., Khakmardan, S., Shirazi, A., Nazerian, H., & Shirazy, A. (2022). A review of mineralization of rare earth elements in Iran. International Journal of Science and Engineering Applications, ۱۱(۸), ۹۲–۹۹. https://doi.org/10.7753/IJSEA1108.1001

Can, C. (2026). Rare earth elements and Iran: A new geopolitical front. The Hague Research Institute. Available at: https://thehaguethri.org/rare-earth-elements-and-iran-a-new-geopolitical-front/

Hashemi, M., Zamani Bakhtiyarvand, M., & Daneshjou, M. (2017). Study of rare earth elements (REE) deposits in Iran [Paper presentation]. 9th National Conference of Economic Geology Association of Iran, University of Birjand, Birjand, Iran. (In Persian).

Keykhay-Hosseinpoor, M., Porwal, A., & Kalimuthu, R. (2025). Regional-scale exploration targeting of REEs associated with Kiruna-type iron oxide–apatite mineralization in the Bafq-Saghand metallogenic province, Central Iran. Journal of Asian Earth Sciences, 284, 106551. https://doi.org/10.1016/j.jseaes.2025.106551

Mokhtari, M. A. A. (2015). Posht-e-Badam metallogenic block (Central Iran): A suitable zone for REE mineralization. Central European Geology, 58(3), 199–۲۱۶. https://doi.org/10.1556/24.58.2015.3.2Aali, A. A., Khakmardan, S., Shirazi, A., Nazerian, H., & Shirazy, A. (2022). A review of mineralization of rare earth elements in Iran. International Journal of Science and Engineering Applications, ۱۱(۸), ۹۲–۹۹. https://doi.org/10.7753/IJSEA1108.1001

Nezafati, Nima(2015) Mineral Resources of Iran; an overview, Conference: 66. Berg- und Hüttenmännischer Tag (BHT)At: Freiberg, GermanyVolume: 66 DOI: 10.13140/RG.2.1.4776.5602

Orchard, P. (2021). China’s waning rare earths advantage. RealClearWorld. Retrieved 4 July 2026, Available at: https://www.realclearworld.com/articles/2021/02/25/chinas_waning_rare_earths_advantage_661847.html

Sadden, E. (2025). FACTBOX: Iran’s metals industry expansion driven by sizable mineral reserves. S&P Global. Available at: https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/metals/062025-factbox-irans-metals-industry-expansion-driven-by-sizable-mineral-reserves

U.S. Department of Energy. (n.d.). DOE explains: Critical materials. Available at: https://www.energy.gov/science/doe-explainscritical-materials

U.S. Geological Survey. (2025). Mineral commodity summaries 2025. U.S. Department of the Interior. Available at: https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf

U.S. Geological Survey. (2026). Mineral commodity summaries 2026. U.S. Department of the Interior. Available at: https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026.pdf