عرفان حمزه؛ پژوهشگر اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین
در جهان تخصصیشده امروز، هر کنش و یا واکنشی در نسبت با رویدادهای جهانی، نیازمند دانشیست که پیشبرد ارادهی معطوف به عمل را از طریق خود ممکن میکند. همانطور که دیگر همانند هزاره گذشته برای بنای ساختمان خودمان دست بکار نمیشویم و این امر را به متخصص آن میسپاریم و به تقسیمِ کار اجتماعی اعتماد میکنیم، در عرصه سیاست نیز که از پیچیدهترین امور است، دانشمندان این حوزه مشغول بررسی و تحلیل علمی رویدادهای مرتبط با جهان سیاست هستند تا هزارتوی سیاست را قابل فهم کنند. متخصصین این حوزه در شکل مولکولی؛ و آکادمی(اندیشکده) در شکل ساختیافته یا سلولی، بسته به نظریهای که زیرساخت تمامی نتایج آنان است، تلاش میکنند تا روابط معنادار میان پدیدههای عرصه سیاسی ایجاد کنند، به این علّت که معنای پدیدارها در شبکهای از سلسله ارتباطات و معانی است که ممکن میگردد و پس از آنکه فهمِ معنا میسّر شد، تصمیمسازی و پس از آن تصمیمگیری صحیح ممکن میگردد.
بنابراین با درنظر گرفتن نقش اندیشکدههای سیاسی در عرصه سیاست، اهمیّت بررسی و پژوهش در این حوزه مبرهن میگردد. حتی با درنظر گرفتن این نکته که بسیاری از امور به نحو محرمانه فی مابین دولتها رد و بدل میگردند و اعلان عمومی ندارند، بررسی مقالات و نتایج اندیشکدهها به ما امکانِ دسترسی حدودی به نظام تصمیمسازی این امور و آمادگی هرچه بیشتر برای سناریو های ممکن را میدهد.
جمهوری خلق چین که شریک راهبردی کشورمان ایران است، همانند بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان، دست به سرمایهگذاری گسترده در این حوزه زده است و این یادداشت بر آن است تا از میان این اندیشکدهها به معرفی آنانی بپردازد که ایران را به عنوان حوزه مطالعاتی خود در نظر داشته و بر سیاست چین اثر میگذارند.
آکادمی علوم اجتماعی چین(CASS): انستیتو مطالعات غرب آسیا و آفریقا(IWAAS):
اندیشکده ملّی وابسته به حزب کمونیست چین که بر تصمیمگیریهای وزارت امور خارجه تأثیر بسزایی دارد. این اندیشکده که به دستور شخص دبیر کل حزب تشکیل شده با میانگین چاپ بیست هزار مقاله در سال، از ارکان اصلی مطالعاتی دولت چین به شمار میرود و توانسته میان نخبگانِ آکادمیک علومی همچون اقتصاد و جامعهشناسی با بدنه تصمیم ساز حزب، یک ارتباط دو سویه و پایا ایجاد کند.
به شکل اختصاصی از این اَبَر مجموعه مطالعاتی، انستیتو مطالعات غرب آسیا بر خاورمیانه و از کشورهای منطقه به طور ویژه بر موضوع ایران تمرکز دارد و یا به عبارتی دیگر اختصاصاً ایران را رصد میکند. از موضوعاتی که در مقالات منتشر شده توسط این انستیتو بدان اشاره میگردد میتوان به رصد تحولات اجتماعی ایران، بررسی وضعیت اقتصادی به شکل کلان و به شکل اختصاصی، مطالعات امنیتی، رصد دستگاه سیاسی ایران و موضوعاتی از این قبیل اشاره کرد. در نهایت خروجی این مجموعه، بخشی از شناخت حاکمیّت چین از ایران را شکل میدهد و مطالعه مقالات این مجموعه، میتواند به بهبود ارزیابی دیدگاههای مختلف پیرامون ایران در چین بیانجامد.
از محققان برجسته این مجموعه میتوان پروفسور تانگ ژیچاو و پروفسور لی وِیجیان اشاره کرد. پرفسور تانگ، محقق برجسته حوزه خاورمیانه و ایران، به نحو اختصاصی به مطالعه سیاست خارجی ایران، مطالعات امنیتی ایران، روابط ایران و اعراب و مسئله کُردها میپردازد و همچنین در رسانههای ملّی و رسمی چین به عنوان کارشناس ارشد حضور مییابد و پروفسور لی، دبیر سابق مطالعات خاورمیانه، به مطالعه روابط اعراب با ایران و حضور چین در آینده خاورمیانه میپردازد.
مرکز مطالعات روابط بین الملل معاصر چین(CICIR):
این مرکز ذیل وزارت امنیت جمهوری خلق چین فعالیّت میکند و نتایج تحقیقات آن به صورت اسناد محرمانه در اختیار آن وزارت قرار میگیرد. بیشترین تمرکز این مرکز بر موضوعاتی همچون شبکه قدرت و امنیت در ایران، برنامه هستهای، مباحث کلان اطلاعاتی و مسائل امنیتی ایران است.
انستیتوی مطالعات امور خارجه مردم چین (CPIFA):
وابسته به وزارت امور خارجه چین و مرکزی برای تبادل نظرات و برقراری گفتگو میان مردم دو کشور که اغلب میزبان سفیران و دیپلمات های ایرانی برای بحث و گفتگو پیرامون روابط دو جانبه است. این مرکز بسیار برای تبادلات مردمی و همچنین فرهنگی برای آشنایی هرچه بیشتر با تفکر چینی چه در سطح اجتماع و چه در سطح دولت مناسب است.
دانشگاه مطالعات بینالملل شانگهای(SISU): انستیتوی مطالعات خاورمیانه:
این مرکز از آن جهت که علاوه بر کار پژوهشی، مسئول تربیت نسل آینده دیپلماتها و افراد مهم سیاسی، خصوصاً در حوزه خاورمیانه است، اهمیّت خاصی برخوردار میباشد. تسلط بینظیر بر زبانهای فارسی، عربی، ترکی و عبری این مرکز را قادر کرده که به گسترهی وسیعی از موضوعات دارای اهمیت در خاورمیانه از طریق منابع و ارجاعات دست اول بپردازد. در کنار شبکه وسیعی از کارشناسان خبره در عرصه خاورمیانه، از دانشمندان شهیری همچون پروفسور لیوجون اسلامشناس و متخصص جهان عرب و پروفسور سون دهگوانگ متخصص امنیب بینالملل و کلان استراتژیهای امنیتی بهره میبرد.
با توجه به شتاب فزاینده دانشگاهها و مراکز آکادمیک چینی در کسب اعتبار بینالمللی و همچنین رشد این مراکز در رتبهسنجی جهانی در سالهای اخیر، ارتباط نهادی و مستمر با این مراکز میتواند علاوه بر برقراری پیوند عمیق میان جامعه آکادمیک ایران و چین، ارتباط اجتماعی تأثیرگذاری نیز ایجاد کند. در سالهای گذشته، کشور چین سرمایه و توان عظیمی را وارد مراکز آکادمیک خود کرده و علاوه بر دانشجویان داخلی، چشم به دانشجویان خارجی- مخصوصاً خاورمیانه- دوخته تا علاوه بر جذب هرچه بیشتر نخبگان، ملل خاورمیانه را با کشور خود آشنا کند.
متأسفانه کشور ما نتوانسته آنگونه که شایسته یک متحّد سیاسی است از این فرصت بهرهمند گردد و روابطی که قرار بر ایجاد آن بود صرفاً بر روی کاغذ ایجاد شده و آنگونه که باید نتوانسته ارتباطی را ایجاد کند.
برقراری هرچه قدرتمندتر ارتباط مراکز ایرانی و چینی، علاوه بر بهبود سطح آکادمیک ایران، میتواند منتقل کننده پیام تحکیم روابط استراتژیک از جانب ایران به جامعهی آکادمیک پکن باشد و ارتباط فکری را نهادینه کند.
اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین میتواند بخشی از این ارتباط شبکهای را با توجه به بستری که پایهگذاری کرده است، ایجاد کرده و آن را نهادینه سازد تا آغازی بر فصل جدیدی از ارتباط راهبردی آکادمیک ایران-چین گردد.