بررسی تطبیقی ساختار و عملکرد وزارت‌خانه‌های دارایی و بازرگانی در نظام اقتصادی چین

امیرمحمد حمداللهی؛ پژوهشگر اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین 

 

۱. مقدمه

اقتصاد چین در دهه‌های اخیر با رشدی بی‌سابقه توانسته جایگاه خود را به‌عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان تثبیت کند. این تحول نه‌تنها ناشی از اصلاحات ساختاری در درون کشور بوده، بلکه ثمره سیاست‌گذاری‌های هدفمند، منسجم و راهبردی در سطوح مختلف اقتصادی و تجاری نیز هست. برای درک سازوکار تصمیم‌گیری اقتصادی در چین، ضروری است با نهادهای کلیدی سیاست‌گذار آشنا شویم.

در این میان، دو وزارتخانه نقش محوری دارند: وزارت دارایی (Ministry of Finance – MOF) و وزارت بازرگانی (Ministry of Commerce – MOFCOM). این دو نهاد، با وجود استقلال ساختاری، در بسیاری از زمینه‌ها به‌صورت هماهنگ و مکمل عمل می‌کنند و هر یک بخش مهمی از منظومه توسعه اقتصادی چین را تشکیل می‌دهند. در این نوشتار، با رویکردی نظام‌مند، ساختار، وظایف و عملکرد این دو وزارتخانه بررسی شده و در ادامه، به تحلیل تعاملات میان آن‌ها پرداخته می‌شود تا درکی روشن‌تر از سیاست‌گذاری اقتصادی چین ارائه گردد.

۲. وزارت اقتصاد (دارایی) جمهوری خلق چین (MOF)

۲.۱ وظایف کلیدی

وزارت دارایی چین، یکی از ارکان اساسی در هدایت نظام مالی کشور است. این نهاد مسئولیت تدوین و اجرای سیاست‌های مالی کلان، تنظیم تراز درآمد و هزینه دولت، تخصیص بهینه منابع مالی و حفظ ثبات اقتصادی کشور را بر عهده دارد. وظایف اصلی این وزارتخانه شامل:

تدوین و تصویب بودجه ملی

مدیریت نظام مالیاتی

نظارت بر برنامه‌های مالی در سطوح ملی و محلی

تنظیم مقررات هزینه‌های عمومی

طراحی و انتشار اوراق قرضه دولتی جهت تأمین مالی پروژه‌های زیربنایی

علاوه بر این، وزارت دارایی مسئول همکاری با نهادهای مالی بین‌المللی نظیر صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و بانک توسعه آسیایی است. این همکاری‌ها به تقویت جایگاه بین‌المللی چین و جذب منابع مالی خارجی کمک می‌کند.

۲.۲ ساختار سازمانی

وزارت دارایی دارای ساختاری تخصصی و چندلایه است که شامل ادارات زیر می‌شود:

اداره سیاست‌گذاری مالی: تحلیل روندهای کلان و تدوین سیاست‌های مالی

اداره مالیات: طراحی نظام مالیاتی و نظارت بر اجرای آن

اداره بودجه ملی: تنظیم و توزیع بودجه دولت مرکزی

اداره حسابرسی: نظارت بر شفافیت مالی و کنترل نحوه هزینه‌کرد

اداره همکاری‌های مالی بین‌المللی: تنظیم توافقات و حضور در مجامع بین‌المللی

این ساختار منعطف، وزارت دارایی را قادر می‌سازد به‌صورت کارآمد به تحولات اقتصادی پاسخ دهد.

۲.۳ نقش در اقتصاد ملی

وزارت دارایی با تدوین سیاست‌های انبساطی و انقباضی، بر چرخه‌های اقتصادی اثرگذار است. در دوران رکود با افزایش هزینه‌ها و کاهش مالیات‌ها تقاضا را تحریک می‌کند و در دوران رونق، با سیاست‌های انقباضی از تورم جلوگیری می‌نماید. این نهاد همچنین نقش مهمی در تأمین مالی پروژه‌های عمرانی بزرگ، کاهش نابرابری منطقه‌ای، و مدیریت بدهی عمومی دارد.

 

۳. وزارت بازرگانی جمهوری خلق چین (MOFCOM)

۳.۱ وظایف کلیدی

وزارت بازرگانی مسئول سیاست‌گذاری در حوزه تجارت داخلی و خارجی، تنظیم بازار، و جذب سرمایه‌گذاری خارجی است. وظایف کلیدی این وزارتخانه عبارت‌اند از:

تدوین استراتژی‌های تجاری

تعیین تعرفه‌های گمرکی

حمایت از صادرات و واردات

هدایت مذاکرات تجاری بین‌المللی (WTO، RCEP و…)

نظارت بر رقابت بازار و حمایت از مصرف‌کننده

همچنین وظیفه تنظیم چارچوب‌های قانونی برای سرمایه‌گذاران خارجی، حمایت از شرکت‌های خارجی در چین و تقویت زنجیره تأمین داخلی را بر عهده دارد.

۳.۲ ساختار سازمانی

ساختار این وزارتخانه شامل ادارات تخصصی زیر است:

اداره تجارت خارجی: سیاست‌گذاری صادرات و واردات

اداره سرمایه‌گذاری خارجی: ارزیابی پروژه‌های خارجی

اداره توسعه بازار داخلی: تقویت زیرساخت توزیع

اداره همکاری‌های بین‌المللی: مذاکرات و توافق‌نامه‌های تجاری

اداره تنظیم بازار: نظارت بر رقابت و رسیدگی به شکایات مصرف‌کنندگان

این ساختار، امکان اجرای منسجم سیاست‌های بازرگانی را در سطوح داخلی و جهانی فراهم می‌آورد.

۳.۳ نقش در تجارت جهانی

در عرصه تجارت جهانی حضوری فعال دارد. این وزارتخانه با هدایت مذاکرات بین‌المللی، اجرای سیاست‌های حمایتی، و برنامه‌هایی مانند ابتکار «کمربند و جاده»، نقش مهمی در گسترش نفوذ تجاری چین ایفا می‌کند. همچنین با تسهیل سرمایه‌گذاری و ایجاد مشوق‌های قانونی، موفق شده چین را به یکی از مقاصد مهم سرمایه‌گذاری جهانی تبدیل کند.

۴. تعاملات بین وزارت دارایی و وزارت بازرگانی

با وجود تفاوت‌های نهادی، این دو وزارتخانه در سطوح گوناگون با یکدیگر تعامل سازنده دارند. همکاری آن‌ها در موارد زیر مشهود است:

تدوین بودجه‌های حمایتی برای صادرات

طراحی مشوق‌های مالیاتی برای سرمایه‌گذاران

تنظیم سیاست‌های کلان اقتصادی

سیاست‌گذار تجارت است، اما برای اجرای آن به تخصیص منابع از سوی MOF نیاز دارد. همچنین در توافقات بین‌المللی، MOF تحلیل مالی و تعهدات بودجه‌ای را انجام می‌دهد. هر دو نهاد تحت نظر شورای دولتی چین فعالیت دارند و در قالب کمیسیون‌های سیاست‌گذاری مشترک نظیر کمیسیون توسعه و اصلاحات ملی همکاری می‌کنند.

۵. نتیجه‌گیری

وزارت دارایی و وزارت بازرگانی، هر دو در شکل‌دهی به سیاست‌های اقتصادی چین نقش بنیادی دارند. وزارت دارایی منابع مالی لازم برای اجرای برنامه‌های توسعه‌ای را تأمین می‌کند و وزارت بازرگانی، موتور تجارت و سرمایه‌گذاری را به حرکت درمی‌آورد. تعامل مؤثر و هم‌افزایانه این دو نهاد، پیش‌نیاز موفقیت سیاست‌های کلان اقتصادی چین است.

در دنیای پرشتاب و جهانی‌شده امروز، تحلیل دقیق این تعاملات برای درک بهتر نقش چین در نظام اقتصادی بین‌المللی امری ضروری است.

 

منابع

中华人民共和国财政部. (۲۰۱۹). 财政部职能配置、内设机构和人员编制规定. 国务院办公厅. https://www.gov.cn/zhengce/2019-03/01/content_5369618.htm

中华人民共和国财政部. (۲۰۲۳). ۲۰۲۳年中央财政预算报告. 财政网站. http://www.mof.gov.cn/

中华人民共和国商务部. (۲۰۲۲). 商务部۲۰۲۲年度工作总结与۲۰۲۳年展望. 商务部官网. http://www.mofcom.gov.cn/

商务部研究院. (۲۰۲۱). 中国对外贸易发展报告（۲۰۲۱）. 中国商务出版社.

国家发展和改革委员会. (۲۰۲۲). 关于“十四五”国家发展规划的实施情况报告. 国家发改委官网. https://www.ndrc.gov.cn/

孙立坚, & 李晓慧. (۲۰۲۰). 财政政策与贸易政策的协同作用研究. 经济研究导刊, ۱۵(۴), ۴۵–۴۹.

王志刚. (۲۰۲۱). 中国财政政策演变与国际比较. 财政研究, ۳۷(۸), ۳۲–۴۰.

胡鞍钢. (۲۰۲۰). 中国政府治理体系现代化的财政保障机制. 中国行政管理, (۱۲), ۱۱–۱۷.

张建星. (۲۰۲۳). 商务部在“走出去”战略中的角色分析. 对外经贸大学学报, ۴۳(۲), ۵۸–۶۴.

中共中央政策研究室. (۲۰۲۲). 新时代中国财政与贸易政策调整研究. 人民出版社.