رستم ضیائی؛ پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی
مقدمه
عربستان سعودی در سالهای اخیر به طور پیوسته در حال تقویت جایگاه خود در اقتصاد جهانی است و این هدف را از طریق توسعه شراکتهای راهبردی با قدرتهای اقتصادی بزرگ، به ویژه جمهوری خلق چین، دنبال میکند. چارچوب همکاری دو کشور در قالب ابتکار «کمربند و جاده» بهعنوان بستری محوری برای توسعه تعاملات دوجانبه مطرح شده است. این چارچوب همسو با «چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان» است و فرصتهای متنوعی برای تنوعبخشی به اقتصاد، ارتقای سرمایهگذاریهای هدفمند و تقویت ظرفیتهای صنعتی، فناورانه و علمی ایجاد میکند.
توسعه پروژههای صنعتی و پتروشیمی
همکاریهای صنعتی و سرمایهگذاری میان عربستان سعودی و چین نشاندهنده گذار این شراکت از مرحله مبادلات تجاری متعارف به اجرای پروژههای کلان و استراتژیک است و بر استحکام روابط دوجانبه و همسویی آن با اهداف بلندمدت توسعه اقتصادی تأکید دارد. این پروژهها با تمرکز بر توسعه زنجیرههای ارزش، ارتقای ظرفیتهای فناوری پیشرفته و زیرساختهای صنعتی طراحی شدهاند و نقش مهمی در تثبیت جایگاه دو کشور در اقتصاد جهانی ایفا میکنند.
یکی از شاخصترین نمونهها، پروژه مشترک تولید اتیلن با سرمایهگذاری ۶.۱۴ میلیارد دلار است که در فوریه ۲۰۲۴ آغاز شد و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۶ به بهرهبرداری برسد. این پروژه نخستین مشارکت مستقیم میان یک شرکت صنعتی منطقهای و بینالمللی در حوزه پتروشیمی محسوب میشود و سهم قابل توجهی در توسعه ظرفیتهای تولید صنعتی دارد. در مه همان سال، مسیر حملونقل میان نانتشانگ، شیامن و عربستان سعودی در قالب «جاده ابریشم دریایی» افتتاح شد تا امکان صادرات محصولات پتروشیمی به بازارهای بینالمللی فراهم گردد و پیوند میان تولید و بازارهای جهانی تقویت شود. این زیرساخت حملونقلی، علاوه بر تسهیل جریان تجارت دوجانبه، موقعیت عربستان را در شبکه زنجیرههای تأمین جهانی مستحکم میکند و ظرفیت پاسخدهی به تحولات بازارهای جهانی را افزایش میدهد.
فاز دوم مجتمع گولی نیز در نوامبر ۲۰۲۴ با سرمایهگذاری ۹.۷۴ میلیارد دلار آغاز شد و بزرگترین پروژه صنعتی در تاریخ استان فوجیان محسوب میشود. این فاز با بهرهگیری از فرآیند هیدروکراکینگ (Hydrocracking) شرکت سینوپک ظرفیت تولید سالانه ۳.۸ میلیون تن اتیلن را فراهم کرده و استان فوجیان را به مرکزی کلیدی در تولید پتروشیمی و هاب منطقهای تبدیل میکند.
همچنین شرکت سعودی آرامکو، بهعنوان یکی از بزرگترین شرکت های صنعت انرژی و پتروشیمی جهان، به همراه شرکت نفت و صنایع شیمیایی چین (سینوپک)، توافقنامه راهبردی برای آغاز توسعه پروژه پتروشیمی در پالایشگاه مشترک خود در منطقه صنعتی ینبع، واقع در سواحل غربی عربستان، به امضا رساندند. این توافقنامه نشاندهنده ورود پروژه یکپارچهسازی پالایش و صنایع شیمیایی ینبع به مرحله اجرایی و عملیاتی است.
این سرمایهگذاری مشترک استراتژیک شامل احداث واحد کراکنینگ بخار با خوراک ترکیبی به ظرفیت سالانه ۱.۸ میلیون تن و مجتمع تولید مواد آروماتیک با ظرفیت ۱.۵ میلیون تن در سال است. در این پروژه، آرامکو ۶۲.۵٪ و سینوپک ۳۷.۵٪ از سهام را در اختیار دارند. هدف اصلی توسعه، ایجاد یک خوشه صنعتی پتروشیمی در سطح جهانی و بهرهبرداری حداکثری از طریق یکپارچهسازی عمقی زنجیره ارزش صنعت است. با تکمیل این پروژه، ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی پالایشگاه ینبع بهطور قابل توجهی ارتقا یافته و توان پشتیبانی از بازارهای جهانی افزایش خواهد یافت، ضمن آنکه این توسعه به بهبود همافزایی بین تولید نفت خام، فرآوری و صنایع شیمیایی کمک میکند و جایگاه عربستان در شبکه جهانی پتروشیمی را مستحکمتر میسازد.
سرمایهگذاری در صنایع سبز و انرژیهای تجدیدپذیر
عربستان سعودی در سال ۲۰۲۳ با امضای قرارداد ۵.۶ میلیارد دلاری با یک شرکت چینی اقدام به ایجاد مجتمع تولید خودروهای الکتریکی کرد که گامی مهم در توسعه صنایع سبز و فناوریهای پاک محسوب میشود. همزمان، «صندوق جاده ابریشم» نیز حدود ۶ میلیارد دلار در پروژههای انرژیهای تجدیدپذیر در داخل عربستان سرمایهگذاری کرد تا ظرفیت تولید انرژی پایدار و کاهش وابستگی به منابع فسیلی ارتقا یابد. این اقدامات همسو با استراتژی بلندمدت عربستان برای تنوعبخشی اقتصادی و حرکت به سمت اقتصاد دانشبنیان است و فرصتهای گستردهای برای همکاری علمی، فناوری و صنعتی میان دو کشور ایجاد میکند. سرمایهگذاری در فناوریهای سبز و انرژیهای تجدیدپذیر، علاوه بر کاهش اثرات زیستمحیطی، زمینه ارتقای رقابتپذیری صنعتی و ایجاد شبکهای از تخصصهای فناورانه را فراهم میآورد.
توسعه روابط تجاری و اقتصادی عربستان و چین
حجم مبادلات تجاری میان عربستان سعودی و چین در سال ۲۰۲۳ از ۱۰۰ میلیارد دلار فراتر رفت و صادرات غیرنفتی عربستان به چین طی پنج سال گذشته به ۴۷.۵ میلیارد دلار رسید، که نشاندهنده جایگاه چین بهعنوان بزرگترین شریک تجاری و اصلیترین واردکننده نفت عربستان است. ریشههای این همکاری به توافقات جامع راهبردی بین دو کشور در جریان سفر رئیسجمهور چین به ریاض در ژانویه ۲۰۱۶ بازمیگردد، که شامل تعهد به توسعه همکاریهای سیاسی، اقتصادی، تجاری، فرهنگی، نظامی، امنیتی و انرژی بود. این چارچوب راهبردی، زمینهای مستحکم برای توسعه روابط دوجانبه فراهم کرده است.
جازان بهعنوان نقطه محوری در ابتکار «کمربند و جاده» و دروازه ارتباط عربستان با ۶۶ کشور در آفریقا، آسیا و اروپا، نقش کلیدی در توسعه شبکههای لجستیکی، زیرساختهای دریایی و صنعتی ایفا میکند. تاسیس دفتر سرمایهگذاری «صندوق جاده ابریشم» در این شهر، بستری برای جذب سرمایهگذاریهای صنعتی چین و اجرای پروژههای کلان اقتصادی فراهم ساخته است. این موقعیت استراتژیک، جازان را به هاب منطقهای برای صادرات کالا، انرژی و فناوری تبدیل میکند و همافزایی میان اهداف توسعه اقتصادی عربستان و ظرفیتهای صنعتی چین در چارچوب همکاریهای راهبردی بلندمدت را نشان میدهد. این اقدامات جایگاه عربستان را بهعنوان حلقهای کلیدی در شبکه ابتکار «کمربند و جاده» تثبیت کرده و امکان توسعه همکاریهای صنعتی، انرژی و تجاری را به شکل ساختاریافته، پایدار و راهبردی فراهم کرده است.
نتیجهگیری
شراکت اقتصادی و صنعتی عربستان سعودی و چین در چارچوب ابتکار «کمربند و جاده» یک همکاری راهبردی است که بر اساس دادههای تجاری، سرمایهگذاری صنعتی و توسعه زیرساختی قابل اندازهگیری تعریف شده است. این همکاری شامل اجرای پروژههای کلان پتروشیمی و صنعتی با فناوریهای پیشرفته، سرمایهگذاری در صنایع سبز و انرژیهای تجدیدپذیر، توسعه شبکههای لجستیکی و حملونقل بینالمللی، و ارتقای ظرفیتهای تولیدی و فناوری است. این مشارکت، علاوه بر ایجاد ارزش افزوده اقتصادی، انتقال فناوری و توسعه زنجیرههای تولید و تجارت، توانمندیهای صنعتی و لجستیکی عربستان و چین را به صورت همافزا تقویت میکند. همگرایی این شراکت با اهداف «چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان» و چارچوب راهبردی «کمربند و جاده» نشاندهنده طراحی مبتنی بر تحلیل داده و برنامهریزی بلندمدت است و میتواند به یک الگوی عملی و قابل سنجش برای همکاریهای صنعتی و اقتصادی پایدار در سطح منطقهای و بینالمللی تبدیل شود.