فاطمه جواد زاده؛ پژوهشگر کارگروه فرهنگ و تمدن اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین
گرچه جشنوارههای سینمایی در ظاهر با اهداف هنری و سینمایی برپا میشوند، اما تجربه تاریخی نشان داده است که در بسیاری موارد، سیاستهای کلان فرهنگی و بینالمللی نقش تعیینکنندهای در پیدایش و جهتگیری آنها ایفا کرده است. جشنواره ونیز در سال ۱۹۳۲ به ابتکار حکومت فاشیستی موسولینی بنیان گذاشته شد و عملاً به ابزاری تبلیغاتی بدل گشت. جشنواره کن در سال ۱۹۳۹ با حمایت دولت فرانسه و در رقابت مستقیم با ونیز شکل گرفت و بازتابی از ارزشهای فرهنگی و ملی فرانسه بود. جشنواره برلین نیز در سال ۱۹۵۱ با هدف برجستهسازی مفهوم آزادی در برابر بلوک شرق و کمونیسم آغاز شد. حتی جشنواره فجر در ایران پس از انقلاب اسلامی با اهداف مشخص سیاسی و فرهنگی پایهگذاری گردید.
با این نگاه، میتوان دریافت که سینما و جشنوارهها نه فقط عرصهای برای نمایش هنر، بلکه صحنهای برای رقابت قدرتهای سیاسی و فرهنگیاند و چین نیز از این قاعده مستثنی نیست . چین در سالهای اخیر با برگزاری جشنوارههای گوناگون، بهویژه جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم در شهرهای شیآن و فوژو، تلاش کرده است تا اهداف راهبردی خود در چارچوب قدرت نرم وعرصه های فرهنگی پیش ببرد .
طرح احیای «راه ابریشم نوین» نخستینبار در آوریل ۲۰۱۲ در ورشو (پایتخت لهستان) از سوی شی جینپینگ مطرح شد. او در این سخنرانی از ابتکاری سخن گفت که قرار بود قارههای آسیا و اروپا را از طریق مسیرهای زمینی، دریایی و خطوط ریلی به یکدیگر پیوند دهد (مقاله «روسیه و ابتکار یک کمربند – یک راه چین: فرصتها و تهدیدها»). یک سال بعد، در سال ۲۰۱۳، این ابتکار با عنوان «طرح کمربند و جاده» بهطور رسمی ارائه شد و اهدافی چون تقویت اعتماد سیاسی، ادغام اقتصادی و گسترش تبادلات فرهنگی میان کشورهای عضو را دنبال کرد.
این طرح صرفاً پروژهای اقتصادی یا زیرساختی نبود، بلکه از همان ابتدا بُعد فرهنگی نیز در آن پررنگ بود. پیوند اوراسیا تنها در جغرافیا خلاصه نمیشد؛ بلکه روح مردمان این سرزمینها نیز باید به هم نزدیک میشد. درست در همین چارچوب است که ابتکارهایی مانند «جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم» معنا پیدا میکنند؛ جشنوارهای که علاوه بر نمایش آثار سینمایی، بستری برای همگرایی فرهنگی و تقویت قدرت نرم چین در مسیر کمربند و جاده به شمار میرود.
یک سال پس از رسمیشدن ابتکار کمربند و جاده، در سال ۲۰۱۴، با هدف ترویج تبادلات و یادگیری متقابل میان تمدنهای واقع بر امتداد این کمربند و جاده، و پیشبرد توسعه بلندمدت و پایدار آن، استانهای فوجیان و شانشی – با تأیید دولت مرکزی – جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم را به عنوان رویدادی فرهنگی-بینالمللی در چارچوب طرح کمربند و جاده، به طور مشترک راهاندازی کردند. شهرهای فوژو و شیآن به صورت متناوب به عنوان میزبانان سالانه انتخاب میشوند.
دلیل انتخاب این دو شهر، ریشه در تاریخ جاده ابریشم دارد: فوژو به عنوان مبدأ شاخه دریایی این مسیر تاریخی، و شیآن – که در گذشته چانگان نامیده میشد – به عنوان نقطه آغاز شاخه زمینی آن شناخته میشود. جاده ابریشم، به عنوان شبکهای گسترده از مسیرهای زمینی و دریایی، نه یک راه واحد، بلکه مجموعهای از راهها را در بر میگیرد که تبادلات فرهنگی و تجاری را میان شرق و غرب تسهیل میکرد. چین با گزینش این دو شهر، هر دو شاخه تاریخی «راه ابریشم نوین» – زمینی و دریایی – را در روایت فرهنگی معاصر خود بازنمایی میکند و بر پیوند تمدنی تأکید ورزید.
اولین دوره جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم – که در کنار جشنوارههای پکن و شانگهای، سومین رویداد بزرگ سینمایی چین به شمار میرود – در سال ۲۰۱۴ در شهر شیآن با شرکتکنندگانی از ۲۵ کشور برگزار شد و در دورههای بعدی، تعداد شرکتکنندگان و کشورها به طور چشمگیری افزایش یافت. این جشنواره به عنوان پلتفرمی برای تبادل فیلم و فرهنگ میان کشورها و مناطق جاده ابریشم عمل میکند، منابع باکیفیت را به اشتراک میگذارد، تعاملات فرهنگی را تقویت مینماید، و به “جهانیسازی” فرهنگ چینی کمک میکند. همچنین، جذابیت فرهنگ سنتی چین را در عصر مدرن احیا کرده و تصویر مثبتی از شهرها و کشورهای میزبان میسازد.
در مقاله “پژوهشی در باب تدوین استراتژی مدیریت بینفرهنگی در «جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم»” نوشتهشده توسط هو یوانیوئه و گائو هونگیان، در خصوص اهمیت نفوذ فرهنگی چین و تأثیر این جشنواره اشاره می کند که فرهنگ چینی فرهنگی عمیق است و ریشه عمیقی در رفتارهای اجتماعی مردم دارد و همچنین اضافه می کند که ترویج و پرورش ارزشهای اصلی سوسیالیستی اید توسط عصر جدید سوسیالیسم شی جینپینگ با ویژگیهای چینی و مبتنی بر سنت خوب ملت چین هدایت شود. و در جای دیگری ذکر شده: “اگر کشور مانند یک درخت بزرگ باشد، قدرت اقتصادی مانند نیمه بالایی شاخههای بزرگ است و قدرت نرم فرهنگی مانند قسمت عمیقتر درخت بزرگ است. از هفدهمین کنگره ملی حزب کمونیست چین، قدرت نرم فرهنگی رسماً به عنوان بخش جداییناپذیر از استراتژی ملی در نظر گرفته شده است. قدرت نرم فرهنگی، به عنوان یکی از مهمترین نیروهای استراتژیک یک کشور، قدرت اقتصادی یکدیگر را تکمیل میکند. به منظور بهبود قدرت نرم فرهنگی کشور، تحقق هدف مبارزه «دویستساله» و احیای بزرگ رویای چینی ملت چین، باید پایههای قدرت نرم فرهنگی کشور را محکم شده و برای گسترش و نمایش جذابیت منحصر به فرد فرهنگ چین تلاش شود، تصویر کشور چین را شکل داده و نقش حیاتی در ارتقای صدای بینالمللی ایفا شود.” این دیدگاهها، جشنواره را به عنوان نمادی از دیپلماسی فرهنگی چین برجسته میکنند.
این جشنواره در واقع، ابزاری کارآمد برای دیپلماسی فرهنگی چین است. حضور فیلمسازان و آثار سینمایی از دهها کشورِ مسیر جاده ابریشم، دو کارکرد اصلی را برای پکن به همراه دارد: نخست، نقش «پلتفرم روایتگری»؛ جایی که چین میتواند روایت خود را از مفهوم جامعه با سرنوشت مشترک برای بشریت به نمایش بگذارد و تصویری از کشوری سازنده، صلحطلب و متعهد به همکاری جهانی ارائه کند. دوم، کارکرد «کاتالیزور همگرایی»؛ یعنی ایجاد یک تجربه مشترک فرهنگی میان ملتها. برای مثال، زمانی که تماشاگران کشورهای مختلف در سالن نمایش شیآن یا فوژو کنار هم به تماشای فیلم مینشینند، این تجربه نهتنها به تبادل فرهنگی، بلکه به شکلگیری نوعی هویت تازه حول محور «تعلق داشتن به جاده ابریشم» منجر میشود.
از این منظر، جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم صرفاً یک رویداد هنری نیست، بلکه بخشی از معماری قدرت نرم چین در چارچوب ابتکار کمربند و جاده به شمار میرود؛ ابزاری برای تثبیت جایگاه فرهنگی چین در اوراسیا و فراتر از آن.
در این میان، حضور هنرمندان ایرانی در جشنواره بینالمللی فیلم جاده ابریشم بسیار حائز اهمیت است. در این میان، نام اصغر فرهادی به عنوان مهمان ویژه و رئیس هیئت داوران در هفتمین دوره (۲۰۲۰)، و نرگس محمدی به عنوان برنده جایزه بهترین بازیگر زن در دهمین دوره (۲۰۲۳) به چشم میخورد. این حضورها نه تنها افتخاری برای سینمای ایران است، بلکه نمادی از پتانسیل همکاریهای فرهنگی در چارچوب ابتکار کمربند راه به شمار میرود و میتواند به تبادل استعدادها و روایتهای مشترک میان تهران و پکن منجر شود.
منابع :
https://www.britannica.com/art/Venice-Film-Festival
https://www.dw.com/en/when-the-venice-film-festival-was-fascist/a-62743082
https://www.festival-cannes.com/en/the-festival/the-history-of-the-festival/
https://www.dw.com/en/how-the-cold-war-shaped-the-berlinale/a-57768769
https://en.unesco.org/silkroad/content/xian
https://whc.unesco.org/en/list/1442/
Yuanyue Hu and Hongyan Gao (2019), Research on the Construction of Intercultural Management Strategy in the Silk Road International Film Festival , 597- 602
https://www.oboreurope.com/en/the-new-silk-road-on-screen/
تیشه دار، ماندانا و اسماعیل بخشی. ۱۳۹۹، روسیه و ابتکاریک کمربند و یک راه چین؛ فرصت ها و تهدیدها، مطالعات اوراسیای مرکزی شماره ۲