نویسنده: نیایش مهرعلیپور؛ پژوهشگر اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین
اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای (SCO) در سپتامبر ۲۰۲۵ نقطه عطفی برای ایران و بهویژه ریاستجمهوری مسعود پزشکیان بود. حضور فعال ایران در این رویداد مهم، بیانگر تمایل کشور به ایفای نقش مؤثر در ساختارهای چندجانبه و مقابله با سیاستهای یکجانبهگرایانه غرب است. این اجلاس فرصتی ارزشمند برای گسترش همکاریهای ایران با کشورهای عضو و ناظر SCO و همچنین با چین فراهم آورد و زمینهساز دیدارهای سطح عالی میان دو کشور شد. ترکیب دستاوردهای اجلاس با توافقات دوجانبه، بازتابی از تقویت محورهای همکاری منطقهای و بینالمللی است.
نگاه اولیه به حضور ایران در اجلاس SCO 2025
رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، در تاریخ ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ در اجلاس سازمان همکاری شانگهای (SCO) در تیانجین چین شرکت کرد. او تأکید کرد که اعضای سازمان باید تجارت با ارزهای ملی را گسترش دهند و مکانیزمهای مالی را تقویت کنند تا در برابر تحریمها مقاوم باشند. پزشکیان برنامهای سهبخشی با عنوان «حسابها و تسویه ویژه سازمان همکاری شانگهای» ارائه کرد که شامل:
- گسترش استفاده از ارزهای ملی در تجارت،
- توسعه سیستمهای دیجیتال مشترک از جمله ارزهای دیجیتال بانک مرکزی،
- ایجاد صندوق مبادله چندجانبه برای حمایت از اعضای تحریمشده یا با بحران نقدینگی
میشد.
او همچنین خواستار تشکیل کمیتهای از وزرای خارجه برای مدیریت بحرانها و پاسخ سریع به نقض حاکمیت کشورها شد. پیشتر در اجلاس BRICS در روسیه در سال ۲۰۲۴، بر کاهش سلطه دلار و ترویج استفاده از ارزهای ملی تأکید کرده بود.
در ویدیویی که منتشر شد، پزشکیان در عکس گروهی رهبران غایب بود؛ رسانههای ایرانی دلیل آن را رسیدن دیرهنگام او و برخی منابع غیررسمی، حساسیت حضور در مراسم با سرو مشروبات الکلی عنوان کردند. ایران در این اجلاس روی ملاقاتهای دوجانبه با روسیه و چین تمرکز داشت تا تأثیر اختلاف هستهای با غرب را مدیریت کند.
SCO که در سال ۲۰۰۱ توسط چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان تأسیس شد، ابتدا بر امنیت منطقهای و مبارزه با تروریسم تمرکز داشت، اما اکنون به عنوان موازنهای در برابر نفوذ آمریکا و ناتو مطرح است و شامل ۱۰ عضو کامل از جمله هند، پاکستان، ایران و بلاروس است. دستورکار سازمان نیز به همکاری اقتصادی، سیاسی و نظامی گسترش یافته است.
خلاصه تحلیل حضور ایران در اجلاس نشان میدهد که تهران با تأکید بر تجارت با ارز ملی، کاهش سلطه دلار و تقویت همکاری مالی چندجانبه، نقش فعال خود در مقابله با تحریمها و یکجانبهگرایی غرب را پررنگ کرده است. همچنین، ملاقاتهای دوجانبه با چین و روسیه نشاندهنده تمرکز ایران بر ایجاد توازن ژئوپلیتیکی و اقتصادی در منطقه و گسترش همکاریها در قالب پروژههای جهانی مانند «کمربند و جاده» است.
پنج تحلیل رسانهای درباره حضور ایران در اجلاس
۱. تقویت چندجانبهگرایی و مخالفت با یکجانبهگرایی
پزشکیان اجلاس تیانجین را فرصتی تاریخی برای ترویج چندجانبهگرایی و گسترش همکاریهای اقتصادی و فرهنگی دانست. وی تأکید کرد که حضور ایران در اجلاس نشاندهنده تعهد کشورش به مقابله با یکجانبهگرایی و تمامیتخواهی برخی بلوکهای غربی است و از ابتکار حکمرانی جهانی (GGI) چین حمایت کرد.
۲. حمایت از ابتکار حکمرانی جهانی چین
پزشکیان در دیدار با شی جینپینگ حمایت خود را از ابتکار GGI چین اعلام کرد و ایران را آماده همکاری برای تحقق آن دانست.
۳. تقویت روابط ایران و چین در چارچوب SCO
وی روابط ایران و چین را شراکت استراتژیک جامع توصیف کرد و بر اهمیت گسترش همکاری در حوزههای تجاری، سرمایهگذاری، انرژیهای پاک و ارتباطات تأکید نمود.
۴. ارزیابی مثبت از نتایج اجلاس
پزشکیان نتایج اجلاس را مثبت ارزیابی کرد و اعلام نمود که اسناد و توافقات بهدستآمده، بهویژه در حوزههای اقتصادی، امنیتی، علمی و گردشگری، چشماندازهای ارزشمندی برای ایران ایجاد میکند.
۵. تحلیل انتقادی از عملکرد SCO
برخی رسانههای اروپایی، مانند Novaya Gazeta Europe، عملکرد SCO را ناکافی دانسته و معتقدند که سازمان در حوزههایی مانند امنیت و حل بحرانها هنوز کارآمدی لازم را ندارد.
دیدار پزشکیان و شی جینپینگ
این دیدار نهتنها در سطح روابط دوجانبه ایران و چین بلکه در بستر تحولات ژئوپلیتیکی جهانی اهمیت دارد. در زمانی که فشارهای غرب بر ایران شدت یافته و چین با چالشهای راهبردی در برابر آمریکا مواجه است، همگرایی تهران و پکن، شکلگیری محور همکاری ضدیکجانبهگرایی را نشان میدهد که با پیوندهای اقتصادی، انرژی، زیرساختی و امنیتی تقویت میشود. ایران و چین هر دو ابعاد اقتصادی، سیاسی و امنیتی همکاری خود را گسترش داده و با ایجاد توازن جدید در منطقه، در مسیر مقابله با یکجانبهگرایی گام برمیدارند.
اجلاس تیانجین و دیدار سپتامبر ۲۰۲۵ میان ایران و چین نقطه عطفی در تعمیق روابط راهبردی دو کشور محسوب میشود. این رویدادها نشان داد که ایران و چین در مسیر مقابله با یکجانبهگرایی، تقویت چندجانبهگرایی و توسعه همکاریهای اقتصادی و زیرساختی مصمم هستند. چین با حمایت از حقوق هستهای صلحآمیز ایران و توسعه همکاریها، جایگاه ویژهای برای ایران قائل شد و ایران نیز با نقد سیاستهای آمریکا و تأکید بر عدالت و صلح، خود را شریک قابل اعتماد معرفی کرد. این همافزایی، چشمانداز ایجاد بلوک جدیدی از قدرت در برابر غرب را ترسیم کرده و زمینهساز شکلگیری نظم نوین چندقطبی و عادلانهتر در جهان است.
منابع
- People’s Daily Online
- China Daily
- Ministry of Foreign Affairs of China
- Novaya Gazeta Europe
- Iran President Official Website