پارادوکس وابستگی؛ چرا تعرفه‌های آمریکا حریف باتری‌های چین نشد؟

زهرا مختاری؛ دانشجوی کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی

 

۱. مقدمه

نرخ ارز، هسته‌ی قیمتی مشارکت هر کشور در رقابت‌های بین‌المللی است و به‌طور مستقیم بر قیمت‌های صادراتی، حاشیه سود بنگاه‌ها و جریان تجارت تأثیر می‌گذارد. با این حال، در سال‌های اخیر، عامل دیگری به‌مراتب تعیین‌کننده‌تر از نرخ ارز بر سرنوشت صادرات چین تأثیر گذاشته است: نبرد تجاری آمریکا و چین. آنچه در سال ۲۰۱۸ به‌عنوان جنگی تعرفه‌ای بر کالاهای سنتی آغاز شد، به تدریج به نبردی تمام‌عیار بر سر «سه‌گانه جدید» صادراتی چین – خودروهای برقی، باتری‌های لیتیومی و سلول‌های خورشیدی – تبدیل شده است (نیویورک تایمز، ۲۰۲۴: ۲).

در مارس ۲۰۱۸، دولت دونالد ترامپ با استناد به «تحقیق بخش ۳۰۱» از قانون تجارت ۱۹۷۴، تعرفه‌های گسترده‌ای بر کالاهای چینی اعمال کرد و عملاً نبرد تجاری میان دو اقتصاد بزرگ جهان را آغاز نمود. در آن زمان، هدف اصلی کالاهایی چون فولاد، آلومینیوم و محصولات الکترونیکی بود و صنعت خودروهای برقی و باتری‌های لیتیومی در خط مقدم این نبرد قرار نداشتند (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۱). با این حال، در طول هفت سال بعد، این نبرد دچار دگردیسی عمیقی شد و خودروهای برقی و باتری‌های لیتیومی – که ستون‌های اصلی «گذار انرژی» محسوب می‌شوند – به هدف اصلی این نبرد بدل شدند (بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، ۲۰۲۵: ۳).

این نوشتار به دنبال پاسخ به این پرسش است که نبرد تجاری آمریکا و چین در حوزه خودروهای برقی و باتری‌های لیتیومی چگونه آغاز شد، چه مسیری را طی کرد، ریشه (خاستگاه) اصلی آن چیست و در نهایت به کجا انجامید.

 

۲. سرآغاز: تعرفه‌های ۲۰۱۸ و هدف‌گیری اولیه

نبرد تجاری آمریکا و چین در سال ۲۰۱۸ با سه مرحله تعرفه‌گذاری بر کالاهای چینی شکل گرفت: در ژوئیه ۲۰۱۸، تعرفه ۲۵ درصد بر ۳۴۰ میلیارد دلار کالاهای چینی اعمال شد؛ در اوت ۲۰۱۸، ۱۶۰ میلیارد دلار دیگر مشمول تعرفه شد؛ و در سپتامبر ۲۰۱۸، تعرفه ۱۰ درصد بر ۲۰۰ میلیارد دلار کالای چینی وضع گردید که بعداً به ۲۵ درصد افزایش یافت (رویترز، ۲۰۲۵: ۱).

در این مرحله، خودروهای برقی و باتری‌های لیتیومی هدف مستقیم نبودند. تعرفه خودروهای برقی در آن زمان ۲۵ درصد و تعرفه باتری‌های لیتیومی حدود ۷٫۵ درصد بود. با این حال، اهمیت راهبردی این دوره در ایجاد الگویی بود که بعدها به‌طور سیستماتیک علیه صنایع سبز چین به کار گرفته شد: دور زدن سازوکارهای چندجانبه سازمان تجارت جهانی و اعمال یک‌جانبه تعرفه‌های گزاف به بهانه «امنیت ملی» و «رویه‌های ناعادلانه تجاری» (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۲).

 

۳. تشدید: ۲۰۲۲-۲۰۲۴، از تعرفه تا طرد ساختاری

 

۳-۱. قانون کاهش تورم (IRA) و مفهوم FEOC

در اوت ۲۰۲۲، دولت بایدن «قانون کاهش تورم» (Inflation Reduction Act – IRA) را به امضا رساند. این قانون ۳۷۰ میلیارد دلار یارانه برای گذار انرژی آمریکا اختصاص می‌داد، از جمله معافیت مالیاتی تا سقف ۷۵۰۰ دلار برای خودروهای برقی ساخت آمریکا. با این حال، این قانون با گنجاندن مفهوم «نهادهای خارجی مورد نگرانی» (FEOC)، عملاً شرکت‌های چینی را از این یارانه‌ها محروم ساخت. بر اساس این قانون، از سال ۲۰۲۴، خودروهای برقی واجد شرایط دریافت یارانه نمی‌توانستند از قطعات باتری ساخته یا مونتاژ شده توسط FEOC استفاده کنند. چین، به‌عنوان یکی از مصادیق اصلی FEOC، به‌طور مؤثر از زنجیره تأمین خودروهای برقی یارانه‌بگیر آمریکا طرد شد (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۳).
[۲۰۲۶-۰۷-۰۵ ۰۴:۲۱ PM] Zahra Mokhtari: بلومبرگ در گزارشی به چالش‌های ساخت صنعت باتری در آمریکا اشاره کرد و رشد نگرانی‌ها درباره تسلط چین بر باتری‌های لیتیومی را برجسته ساخت (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۲).

۳-۲. افزایش تعرفه‌های ۲۰۲۴

در مه ۲۰۲۴، دولت بایدن گام دیگری برداشت و تعرفه‌های جدیدی بر ۱۸۰ میلیارد دلار کالای چینی اعمال کرد. تعرفه خودروهای برقی از ۲۵ درصد به ۱۰۰ درصد افزایش یافت. تعرفه باتری‌های لیتیومی خودروهای برقی از ۷٫۵ درصد به ۲۵ درصد رسید. به‌علاوه، تعرفه ۲۵ درصدی بر مواد معدنی کلیدی مانند گرافیت و آهن‌رباهای دائمی وضع گردید. بدین ترتیب، مجموع تعرفه خودروهای برقی چینی با احتساب تعرفه پایه ۲٫۵ درصدی به ۱۰۲٫۵ درصد رسید (نیویورک تایمز، ۲۰۲۴: ۱).

رسانه‌های بین‌المللی واکنش‌های متفاوتی نشان دادند. نیویورک تایمز گزارش داد که تعرفه‌های جدید تأثیر فوری چندانی بر مصرف‌کنندگان یا بازار خودرو آمریکا نخواهد داشت، چرا که تعداد کمی از خودروهای برقی چینی در آمریکا فروخته می‌شود؛ این رسانه همچنین به موضع سناتور گری پیترز، دموکرات میشیگان، اشاره کرد که این تعرفه‌ها را پاسخی ضروری به رویه‌های تجاری ناعادلانه چین دانسته بود (نیویورک تایمز، ۲۰۲۴: ۲).

بلومبرگ نیز گزارش داد که بایدن تعرفه خودروهای برقی چین را چهار برابر خواهد کرد و این اقدام نتیجه بررسی‌های تقریباً دو ساله است (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۱).

فایننشال تایمز در تحلیلی بر تفاوت رویکرد آمریکا و اتحادیه اروپا تأکید کرد: در حالی که اتحادیه اروپا تعرفه‌های متفاوتی بر اساس میزان یارانه‌های دریافتی هر شرکت اعمال می‌کند، آمریکا تعرفه یکسان ۱۰۰ درصدی بر تمام خودروهای برقی چینی وضع کرده است (نیویورک تایمز، ۲۰۲۴: ۳).

 

۴. اوج: ۲۰۲۵، تعرفه‌های ترامپ و محاصره کامل

با بازگشت ترامپ به کاخ سفید در ژانویه ۲۰۲۵، سیاست تعرفه‌ای علیه چین به ابعاد بی‌سابقه‌ای رسید. در ۱ فوریه ۲۰۲۵، ترامپ تعرفه ۱۰ درصدی بر تمام کالاهای چینی اعمال کرد. در ۴ مارس، تعرفه ۱۰ درصدی دیگر افزوده شد. در ۵ آوریل، «تعرفه متقابل» (Reciprocal Tariff) به اجرا درآمد. سرانجام در آوریل ۲۰۲۵، تعرفه کلی کالاهای چینی به ۱۴۵ درصد افزایش یافت. بر اساس گزارش‌ها، تعرفه خودروهای برقی به حدود ۱۴۸ درصد و تعرفه باتری‌های لیتیومی به ۱۷۳ درصد رسید (کره هرالد، ۲۰۲۵: ۱).

رویترز در گزارشی از برنامه‌های دولت ترامپ برای اعمال محدودیت بر تمام قطعات باتری وارداتی خبر داد. همچنین گزارش داد که چین در واکنش، تعرفه‌های خود بر کالاهای آمریکایی را به ۱۲۵ درصد افزایش داد (رویترز، ۲۰۲۵: ۲).

اس‌اندپی گلوبال گزارش داد که تعرفه‌های فزاینده باعث توقف موقت بازار خواهد شد، چرا که توسعه‌دهندگان مدل‌های مالی خود را بازنگری می‌کنند (اس‌اندپی گلوبال، ۲۰۲۵: ۲). کره هرالد نیز گزارش داد که تعرفه ۱۴۵ درصدی بر باتری‌های چینی، درهای جدیدی را به روی رقبای کره‌ای گشوده است (کره هرالد، ۲۰۲۵: ۲).

 

۵. ریشه مسئله: چرا آمریکا صنعت باتری چین را هدف گرفت؟

«ریشه» این نبرد، یعنی خاستگاه اصلی آن، فراتر از کسری تجاری صرف است و به تسلط بی‌نظیر چین بر زنجیره تأمین جهانی باتری بازمی‌گردد (بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، ۲۰۲۵: ۱).

چین در سال ۲۰۲۴ تولید باتری‌های لیتیومی را وارد «عصر تراوات‌ساعت» (TWh) کرد. بر اساس گزارش بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، چین در رتبه‌بندی جهانی زنجیره تأمین باتری‌های لیتیومی در سال ۲۰۲۴ رتبه اول را به خود اختصاص داد. چین ۷۰ درصد از مواد باتری و بیش از ۸۰ درصد از بازار جهانی باتری را در اختیار دارد. در بخش مواد حیاتی، چین ۸۵ درصد از آند باتری، بیش از ۷۵ درصد از کاتد را تولید می‌کند و بیش از نیمی از لیتیوم، کبالت و گرافیت جهان در چین فرآوری می‌شود (بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، ۲۰۲۵: ۳).

آمار گمرک چین نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۴، آمریکا با ۱۵۳ میلیارد دلار (حدود ۲۵ درصد از کل صادرات باتری چین)، بزرگ‌ترین مقصد صادراتی باتری‌های لیتیومی چین بوده است. از سال ۲۰۲۰، آمریکا به‌طور پیوسته بزرگ‌ترین بازار وارداتی باتری‌های چینی بوده است (بلومبرگ، ۲۰۲۵: ۲).

پارادوکس اساسی سیاست آمریکا این است که با وجود محاصره، به چین وابسته است. به‌ویژه در باتری‌های ذخیره‌سازی انرژی (ESS)، شرکت‌های چینی ۸۷ درصد از بازار آمریکای شمالی را در اختیار دارند. همچنین تسلا تا سال گذشته از باتری‌های LFP ساخت چین در خودروهای خود استفاده می‌کرد و در حال ساخت کارخانه سلول‌سازی در نوادا با همکاری شرکت چینی CATL است (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۴). بلومبرگ نیز گزارش داد که چین برنامه‌های خود را برای اعمال کنترل بیشتر بر صادرات فناوری ساخت باتری تشدید کرده است تا سلطه خود را در زنجیره تأمین جهانی حفظ کند (بلومبرگ، ۲۰۲۵: ۱).

 

۶. نتیجه‌گیری
[۲۰۲۶-۰۷-۰۵ ۰۴:۲۱ PM] Zahra Mokhtari: نبرد تجاری آمریکا و چین در حوزه خودروهای برقی و باتری‌های لیتیومی، از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ مسیری پرفرازونشیب را پیموده است. آنچه با تعرفه‌های ۲۵ درصدی بر خودروهای برقی و ۷٫۵ درصدی بر باتری‌ها آغاز شد، به تعرفه‌های ۱۰۰ تا ۱۴۵ درصدی و محاصره ساختاری از طریق قانون کاهش تورم و مفهوم FEOC انجامید (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۱؛ نیویورک تایمز، ۲۰۲۴: ۱؛ کره هرالد، ۲۰۲۵: ۱).

سه عامل کلیدی در این تحول نقش داشته‌اند:

نخست، تسلط بی‌نظیر چین بر زنجیره تأمین جهانی باتری که چین را به بازیگری غیرقابل‌جایگزین تبدیل کرده است. چین با تأمین ۷۰ درصد از مواد باتری و بیش از ۸۰ درصد از بازار جهانی، عملاً «کارخانه باتری جهان» محسوب می‌شود (بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، ۲۰۲۵: ۱).

دوم، دگردیسی نبرد از اختلافی تجاری به نبردی ژئوپلیتیکی بر سر تسلط بر فناوری‌های سبز و امنیت زنجیره تأمین. این دگردیسی با قانون کاهش تورم در سال ۲۰۲۲ و مفهوم FEOC نهادینه شد (بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۳).

سوم، پارادوکس وابستگی در عین محاصره؛ علی‌رغم تعرفه‌های بی‌سابقه، آمریکا همچنان به واردات باتری از چین وابسته است و تعرفه‌ها عمدتاً هزینه‌های سنگینی را بر مصرف‌کنندگان و صنعت انرژی آمریکا تحمیل کرده‌اند (اس‌اندپی گلوبال، ۲۰۲۵: ۲؛ بلومبرگ، ۲۰۲۴: ۴).

در نهایت، آنچه در سال ۲۰۱۸ به‌عنوان جنگی تعرفه‌ای بر کالاهای سنتی آغاز شد، به نبردی تمام‌عیار بر سر هژمونی فناوری سبز تبدیل شده است. خودروهای برقی و باتری‌های لیتیومی – که «سه‌گانه جدید» صادراتی چین نامیده می‌شوند – به نماد این رقابت راهبردی بدل گشته‌اند. آینده این نبرد نه در میدان تعرفه‌ها، بلکه در عرصه‌هایی چون نوآوری فناورانه، تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین و رقابت در بازارهای ثالث رقم خواهد خورد (بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، ۲۰۲۵: ۴؛ کره هرالد، ۲۰۲۵: ۲).

 

منابع

· بلومبرگ (۲۰۲۴). بایدن تعرفه‌های خودروهای برقی چین را افزایش می‌دهد و معافیت‌هایی برای سلول‌های خورشیدی ارائه می‌کند.
· بلومبرگ (۲۰۲۴). بایدن خودروهای برقی و بخش‌های راهبردی چین را هدف تعرفه قرار می‌دهد.
· بلومبرگ (۲۰۲۴). چالش‌های ساخت صنعت باتری در آمریکا.
· بلومبرگ (۲۰۲۵). چین کنترل صادرات فناوری قطعات باتری و مواد معدنی را برنامه‌ریزی می‌کند.
· بلومبرگ‌ان‌ای‌اف (۲۰۲۵). چین رتبه اول را در رتبه‌بندی جهانی زنجیره تأمین باتری‌های لیتیومی به دست آورد.
· رویترز (۲۰۲۵). تعرفه‌های آمریکا بر گرافیت چینی فرصتی برای شرکت هندی اپسیلون ایجاد می‌کند.
· رویترز (۲۰۲۵). جزئیات توافق تجاری آمریکا و چین: کاهش تعرفه‌ها و نکات کلیدی.
· نیویورک تایمز (۲۰۲۴). خودروهای برقی چینی کمی در آمریکا فروخته می‌شوند، اما صنعت از سیل آنها می‌ترسد.
· نیویورک تایمز (۲۰۲۴). آمریکا تعرفه‌های جدیدی بر خودروهای برقی چینی اعلام خواهد کرد.