امیرمحمد باقری؛ پژوهشگر اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین
سلسله یادداشتهای«نظم چینی» تلاشی است برای بازشناسی اندیشمندان و آثار مهم پیرامون تأثیر چین بر نظم نوین جهانی. در این مجموعه، کوشش میشود تصویری جامع و بدون سوگیری از ادبیات علمی تولیدشده در زمینهی نظم جهانی، جهانیشدن و بازآرایی قدرت در قرن بیستویکم ارائه شود. ازاینرو، علاوه بر معرفی آثار حامی ایدهی «چینی بودنِ نظم جهانی در قرن ۲۱»، به دیدگاهها و پژوهشهایی نیز خواهیم پرداخت که بر موانع، محدودیتها و چالشهای پیشروی چین در این مسیر تأکید دارند.
–
در این نوشتار، به مرور کتاب «رویای چین» (۲۰۱۰) اثر سرهنگ لیو مینگفو خواهیم پرداخت. سرهنگ لیو مینگفو (سرهنگ ارشد بازنشسته ارتش آزادیبخش خلق چین و استاد دانشگاه دفاع ملی) از مدافعان جدی این دیدگاه است که چین باید از نظم جهانی که تحت سلطه ایالات متحده است، سبقت بگیرد و نظم جهانی نوینی را ایجاد کند. او دیدگاههای خود را در کتابهایش بیان کرده است که شناختهشدهترین آنها «رویای چین» نام دارد؛ اثری که به بررسی رقابت راهبردی میان ایالات متحده و چین میپردازد. دیدگاههای سرهنگ لیو و دیگر نظریهپردازان نظامی، در دوران ریاستجمهوری شی جینپینگ اهمیت بیشتری یافتهاند. او همچنین در موقعیتهای مختلف، دیدگاههای خود را دربارهی خیزش چین، نیتهای آمریکا و چشمانداز وقوع جنگ بیان کرده است.
کتاب رویای چین ماهیت آکادمیک ندارد. این کتاب بیشتر یک مانیفست جسورانه، ملیگرایانه و بحثبرانگیز در رابطه با آینده جهان و جایگاه چین در نظم جهانی قرن ۲۱ ام است. در نتیجه، اگرچه این کتاب از منظر دانشگاهی به مساله ظهور چین نمیپردازد، بررسی آن از آن جهت ارزشمند است که بازتابدهندهی دیدگاههای تندروانهای است که در میان برخی از حلقههای فکری-نظامی چین رایج است. همچنین، اهمیت دیگر این کتاب از آن جهت است که پدیدهی ظهور چین را از منظر انسان چینی (البته از نوع ملیگرای افراطی) با بلندپروازیهای تاریخی-فرهنگیاش بررسی میکند. تا کنون ترجمهای به زبان فارسی از این کتاب ارائه نشده است.
هستهی اصلی ایدههای لیو مینگفو را میتوان در چند محور زیر خلاصه کرد:
۱- گذار از نظم آمریکایی: نویسنده معتقد است دوران سلطه جهانی ایالات متحده آمریکا به پایان خود نزدیک میشود و جهان در حال ورود به «عصر پساآمریکایی» است.
۲- بازگشت به عظمت تاریخی: «رویای چین» از دیدگاه لیو، به معنای بازگشت این کشور به جایگاه تاریخی خود به عنوان یک ابرقدرت مسلط و شماره یک جهان است. او معتقد است این حق طبیعی و تاریخی چین است که رهبر جهان باشد.
۳- رقابت با آمریکا: کتاب به صراحت از لزوم رقابت استراتژیک چین با آمریکا سخن میگوید. لیو معتقد است برای تحقق «رویای چین»، این کشور باید از نظر اقتصادی، سیاسی و بهویژه نظامی از آمریکا پیشی بگیرد. او بر تقویت بنیه نظامی چین به عنوان ضرورتی اجتنابناپذیر تأکید میکند.
۴- ناسیونالیسم و غرور ملی: کتاب سرشار از احساسات ناسیونالیستی است و سعی دارد با احیای غرور تاریخی ملت چین، آنها را برای پذیرش این نقش جدید جهانی آماده کند. لیو به دوران درخشان امپراتوری چین و قدرت نظامی آن اشاره میکند.
۵- هشدار لیو مینگفو: نویسنده هشدار میدهد که چین نباید به «کشوری شاد و قانع» تبدیل شود که تنها به توسعه اقتصادی داخلی میپردازد. او معتقد است چنین ذهنیتی مانع از تحقق آرمانهای بزرگ ملی میشود.
انتشار این کتاب، موجی از انتقادات را بخصوص از جامعه بینالملل بیرون از چین ایجاد کرد. در ادامه، به اختصار به برخی از این دیدگاهها خواهیم پرداخت:
الف) دیدگاه رسمی نیست: مهم است بدانیم که این کتاب دیدگاه رسمی حزب کمونیست چین یا دولت این کشور نیست. این کتاب نماینده یک جریان فکری خاص، عمدتاً در میان نظامیان و میهنپرستان افراطی است.
ب) ایجاد نگرانی در غرب: این کتاب به دلیل لحن تهاجمی و تأکیدش بر برتریجویی و رقابت نظامی با آمریکا، نگرانیهای زیادی را در محافل سیاسی و امنیتی غرب، به ویژه در واشنگتن، ایجاد کرده است. بسیاری آن را نشانهای از اهداف توسعهطلبانهی پکن تفسیر کردند.
ج) تضاد با روایت صلحآمیز رایج: محتوای کتاب تا حدی با روایت رسمیتر چین که بر ظهور صلحآمیز و جامعه با سرنوشت مشترک برای بشریت تأکید دارد، در تضاد است. این روایت رایج، به صورت متواتر در اسناد مختلف حاکمیتی جمهوری خلق چین نمود پیدا کرده است.
د) انعکاس دهنده گفتگوهای داخلی: این کتاب نشان میدهد که در درون چین، بحثها و مناظرات گستردهای دربارهی آینده نقش این کشور در جهان در جریان است و همهی نخبگان چینی یک دیدگاه واحد ندارند.
جمعبندی نهایی:
«رویای چین» یک کتاب ژئوپلیتیک جنجالی و خواندنی است که روحیه جاهطلبی ملی، اعتماد به نفس و تمایل به بازتعریف نظم جهانی را در بخشی از نخبگان چین به خوبی نمایش میدهد. این کتاب یک سند استراتژیک رسمی نیست، اما بازتابدهندهی دیدگاههای یکی از مهمترین جریانهای فکری تأثیرگذار در آینده چین و روابط بینالملل است. در اهمیت این کتاب همین بس که برخی عبارت «رویای چین» بعدتر به شعار رسمی شی جینپینگ در دوره ریاستجمهوریاش تبدیل شد. نهایتا، مطالعهی این کتاب برای درک ریشههای ناسیونالیسم چینی و دلایل تنش در روابط این کشور با غرب، بهویژه آمریکا، بسیار مفید است.